Tuyên truyền về chính sách bảo hiểm xã hội cho người lao động. Ảnh: VIETNAM+

Nhóm vắng bóng trong hệ thống an sinh

Số liệu tổng kết 10 năm thực hiện chính sách an sinh xã hội theo Nghị quyết 15 được công bố mới đây cho thấy, lưới an sinh vẫn còn nhiều "khoảng trống", độ bao phủ bảo hiểm xã hội chưa cao, khu vực tự nguyện chưa xứng tiềm năng. Cả nước có khoảng 50 triệu lao động trong độ tuổi, nhưng số tham gia bảo hiểm xã hội chỉ gần 16,6 triệu người, chiếm 37%. Mức độ bao phủ bảo hiểm xã hội thấp trở thành "thách thức kép" đối với an toàn thu nhập của lao động trong độ tuổi cũng như về lâu dài. Vậy nhưng từ năm 2016 đến nay, khoảng hơn 4,87 triệu người rút một lần. Một cách ngắn gọn, theo tính toán, cứ hai người tham gia vào hệ thống lại có một người rời đi.

Lý giải cho thực tế này, theo các chuyên gia, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu ở quy mô vừa và nhỏ, nhiều đơn vị kinh tế phi chính thức; nhiều hình thức việc làm, quan hệ lao động chưa được đưa vào hệ thống đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc khiến việc mở rộng bao phủ bị hạn chế, đặc biệt là các nhóm như hộ kinh doanh, thành viên hợp tác xã, người làm kinh tế hợp đồng, lao động chuỗi cung ứng… Hiện có khoảng 5,6 triệu hộ kinh doanh cá thể trên cả nước không thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, và chỉ một ít trong số này tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mặt khác, đặc điểm "phức tạp" của thị trường lao động Việt Nam cũng khiến nhiều người lao động khó có thể tích lũy được 20 năm đóng bảo hiểm xã hội để hưởng lương hưu tối thiểu (45%). Nhiều lao động trẻ, nhất là công nhân trực tiếp sản xuất, khó đóng bảo hiểm liên tục 20 năm để chờ lương hưu. Những tình trạng này khiến họ chọn hoặc không tham gia, hoặc là rời hệ thống.

Một khoảng trống trong lưới an sinh nữa, theo các chuyên gia là việc vắng bóng nhóm trung gian - những lao động phi chính thức "nằm lọt thỏm giữa chính sách bảo hiểm xã hội và trợ cấp xã hội". Theo số liệu thống kê, có tới hơn 33 triệu lao động phi chính thức, gồm cả lao động nông nghiệp, đang tham gia gần 70% tổng số việc làm cả nước hiện nay. Khó khăn trong tiếp cận nhóm này thể hiện rõ khi thực hiện các gói an sinh ứng phó với Covid-19, đặc biệt là lao động tự do. Hai năm liên tiếp, Chính phủ ban hành các gói an sinh 62.000 tỷ đồng và 26.000 tỷ đồng đều đưa lao động không có hợp đồng (lao động tự do) vào diện hỗ trợ. Gói 62.000 tỷ đồng hỗ trợ khoảng 1.000 tỷ cho hơn một triệu lao động tự do. Gói 26.000 tỷ đồng giao về cho các địa phương tự thực hiện, đã hỗ trợ được gần 15 triệu lượt lao động tự do và các nhóm đặc thù với tổng kinh phí 19.600 tỷ đồng. Lãnh đạo Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội nhấn mạnh: Đây là nhóm bị ảnh hưởng sâu, trực tiếp và khó tiếp cận nhất. Xác minh thông tin nhóm này trở thành một trong những "điểm nghẽn" của chính sách hỗ trợ.

Bà Nguyễn Thị Nga, chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB), ví nhóm này là "tầng mất tích" trong lưới an sinh, khi hệ thống chính thức hầu như không có dữ liệu về họ, không biết họ là ai, làm gì, đang ở đâu để hỗ trợ. Việc khó tiếp cận họ chứng tỏ hệ thống chính sách lẫn tổ chức thực hiện chưa thích ứng tốt. WB cùng Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội đang chuẩn hóa 24 cơ sở dữ liệu mà ngành quản lý, bao gồm cả thông tin về lao động phi chính thức. Việc kết nối với hệ thống dữ liệu của công an, bảo hiểm, việc làm... là bước cần thiết trong thực hiện chính sách an sinh xã hội.

Hướng tới mục tiêu lâu dài

Theo định hướng chính sách bảo hiểm xã hội đến năm 2030 và dự kiến sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội sẽ tập trung vào các nhóm chính sách sau nhằm mở rộng diện bao phủ người đóng, hạn chế rút bảo hiểm xã hội một lần: Xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng bằng cách bổ sung quy định trợ cấp hưu trí xã hội; bổ sung lao động tham gia để mở rộng diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc; sửa đổi điều kiện hưởng chế độ hưu trí theo hướng giảm dần số năm đóng tối thiểu từ 20 xuống 15, tiến tới còn 10 năm. Đó là những việc rất cần làm, để sớm lấp "khoảng trống" an sinh đang hiện hữu.

PGS, TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường đại học Kinh tế quốc dân (Hà Nội) đánh giá: "Cú sốc" bùng phát Covid-19 thứ tư đã phơi bày những bất cập trong hệ thống an sinh xã hội, cụ thể là hàng triệu lao động phi chính thức chưa được hưởng nhiều quyền lợi. Quy định về mức đóng-hưởng và thiết kế hưu trí đơn tầng trong bối cảnh già hóa dân số nhanh chóng trở thành thách thức lớn đối với sự bền vững của Quỹ hưu trí cũng như sự chia sẻ giữa các thế hệ trong tương lai. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội bắt buộc hiện nay cũng chưa đồng đều, khi người lao động tham gia chủ yếu ở đồng bằng sông Hồng (Hà Nội, Bắc Ninh) và Đông Nam Bộ (Bình Dương, TP Hồ Chí Minh). Bởi khu vực này thu hút đầu tư nước ngoài, tập trung nhiều lao động, công nhân làm việc. Ngược lại, tỷ lệ thấp nhất ở Tây Nguyên và trung du miền núi phía bắc, những nơi tập trung chủ yếu là lao động phi chính thức. Tỷ lệ phụ nữ tham gia hệ thống cao hơn nam giới bởi luôn lo lắng cho tuổi già và mối quan tâm lớn nhất của họ là chế độ thai sản. Đây là những gợi mở cho các cơ quan quản lý trong xây dựng chính sách để thúc đẩy lao động tham gia.

Khuyến nghị nhằm tăng độ bao phủ bảo hiểm xã hội, theo PGS, TS Giang Thanh Long, ba yếu tố giúp mở rộng khu vực bắt buộc, là tăng hấp dẫn cho chế độ hưởng, linh hoạt số năm đóng góp tối thiểu và mức hưởng tối đa; tuyên truyền phải đúng thời điểm; xây dựng cơ chế liên thông với cơ quan thuế để giám sát doanh nghiệp, bảo đảm có đóng thuế thì phải đóng bảo hiểm xã hội cho lao động. Bảo hiểm xã hội tự nguyện cần tăng tiền hỗ trợ của Nhà nước cho hộ nghèo, cận nghèo và bỏ mức tiền đóng tối thiểu. Bởi quy định này có thể khiến lao động phi chính thức nghèo hóa đi, đóng xong thì không còn tiền để bảo đảm mức sống tối thiểu. Về lâu dài, cần thúc đẩy chính thức hóa quan hệ lao động, chuyển dịch từ nhóm không có hợp đồng lao động hoặc thỏa thuận miệng sang nhóm có hợp đồng ngắn hạn hoặc chính thức để đưa lao động vào khu vực đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo ông Long, cũng cần có một cuộc khảo sát thực địa về thu nhập của từng nhóm lao động đã thay đổi, giảm sút thế nào sau hai năm chịu ảnh hưởng của dịch. Vì có thể nhiều người sẽ "tỉnh" ra khi không đóng bảo hiểm xã hội, không có hỗ trợ, không có trợ cấp thất nghiệp.

Các chuyên gia nhấn mạnh, nếu muốn thu hút người dân tham gia, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện cần linh hoạt hơn, tăng quyền lợi và nên liên kết với các khoản trợ cấp xã hội khác. Như quan điểm của chuyên gia Oxfam tại Việt Nam, Việt Nam cần phát triển hệ thống an sinh xã hội đa dạng, đa tầng, hiện đại, trên nguyên tắc công bằng, chia sẻ và bền vững cho tất cả người lao động. Chính sách cần theo hướng linh hoạt về số năm đóng và từng bước bổ sung các chế độ trong bảo hiểm xã hội tự nguyện để thu hẹp khoảng cách giữa hai khu vực, đồng thời thay đổi về quy định đóng, hưởng, hỗ trợ mức đóng với các nhóm lao động trong khu vực chính thức. Việc tuyên truyền cũng cần tương thích với vùng miền và phù hợp công việc của người lao động.