Tam Đường - vùng đất có lịch sử lâu đời, nơi sinh sống của 12 dân tộc anh em, trong đó chủ yếu là Mông, Dao, Thái, Lự… Mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán, tín ngưỡng, trang phục, ngôn ngữ, ẩm thực và tri thức dân gian đặc sắc - hợp thành kho tàng văn hóa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc. Những năm qua, huyện Tam Đường đã có nhiều chủ trương, chính sách thiết thực nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Trong 5 năm qua huyện đã duy trì, phát triển 4 nghề thủ công truyền thống: Dệt dân tộc Lự, mây tre đan tại Bản Giang, Hồ Thầu, nghề làm mũ của dân tộc Dao, nghề rèn dân tộc Mông. Chỉ đạo khôi phục, bảo tồn, phát triển, duy trì được 7 lễ hội: Tủ cải, Nhảy lửa dân tộc Dao, Bun Vốc Nặm dân tộc Lào, Xòe Chiêng dân tộc Thái; Lễ hội Sú Khon Khoài của dân tộc Lự, Lễ hội văn hoá Động Tiên Sơn. Hiện có 10/10 điểm du lịch, 100% bản du lịch có Đội văn nghệ quần chúng phục vụ khách du lịch; duy trì các câu lạc bộ khèn Mông. Triển khai thành lập 6 câu lạc bộ văn nghệ dân gian truyền thống của 6 dân tộc (Mông, Thái, Dao, Lào, Lự, Giáy) trở thành những tài nguyên du lịch đặc sắc để quảng bá bản sắc văn hóa, con người Tam Đường. Các lễ hội không chỉ trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài huyện. Bên cạnh đó, các làn điệu dân ca, dân vũ, nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, chế tác nhạc cụ, nghề rèn… được duy trì và khuyến khích truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Du khách check in tại ngôi nhà trình tường - nhà truyền thống của dân tộc Dao tại bản Sì Thâu Chải, xã Hồ Thầu.

Anh Lù A Nghi - Trưởng bản Sì Thâu Chải, xã Hồ Thầu chia sẻ: “Cách trung tâm huyện 8km, là nơi sinh sống của hơn 60 hộ đồng bào dân tộc Dao, bản Sì Thâu Chải. Đứng từ trên điểm cao, du khách có thể phóng tầm mắt xuống dưới để chiêm ngưỡng toàn cảnh thị trấn Tam Đường với vẻ đẹp hùng vĩ của những dãy núi cao, vẻ đẹp mộng mơ của những thửa ruộng bậc thang mùa lúa chín ươm mình trong nắng vàng rực rỡ, khách du lịch truyền tai nhau gọi nơi đây là “view triệu đô”. Hiện cả bản đã có 16 hộ làm homestay. Được sự quan tâm của tỉnh Lai Châu theo Nghị quyết 59/2001/NQ-HĐND của HĐND tỉnh, 10 hộ gia đình của bản Sì Thâu Chải được hỗ trợ 160 triệu đồng/hộ để cải tạo, chỉnh trang homestay và 10 hộ được hỗ trợ 50 triệu đồng/hộ xây nhà vệ sinh gắn với làm dịch vụ homestay. Nhờ đó, đến nay bản có 16 homestay khang trang, hiện đại, với sức chứa 500 khách. Nỗ lực đổi mới cách thức làm du lịch, hàng năm bản đón trung bình từ 10.000 - 12.000 lượt khách tới tham quan, trải nghiệm, thu nhập bình quân đầu người đạt 50 triệu đồng/người/năm”.

Lễ hội văn hoá Động Tiên Sơn năm 2025 (xã Bình Lư, huyện Tam Đường) thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh tới tham quan, trải nghiệm.

Cùng với những điểm du lịch nổi tiếng như: Khu du lịch cầu kính Rồng Mây, Ô Quý Hồ, Tam Đường còn là địa phương có nhiều điểm đến hấp dẫn như: bản Thẳm (xã Bản Hon), bản Nà Luồng (xã Nà Tăm), thác Tác Tình, đỉnh Pu Ta Leng, động Tiên Sơn (xã Bình Lư)… Các bản làng dân tộc nơi đây vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn không gian văn hóa truyền thống với nhà sàn, ruộng bậc thang, tiếng khèn, tiếng đàn, váy áo thổ cẩm rực rỡ, nếp sinh hoạt đặc trưng. Không chỉ hấp dẫn du khách trong và ngoài tỉnh, mà còn đem lại nguồn thu  cho ngân sách của địa phương và góp phần nâng cao đời sống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn huyện.

Năm 2023, lượng khách du lịch đến với huyện Tam Đường đạt trên 380.000 lượt khách tăng 220% so với năm 2019, tổng thu từ du lịch đạt 142 tỷ đồng tăng 224% so với năm 2019. Nhờ đẩy mạnh phát triển du lịch gắn với bảo tồn giá trị văn hoá các dân tộc, lượng khách du lịch tới tham quan, trải nghiệm ngày một tăng, tổng lượng khách du lịch năm 2024 đạt 500.000 lượt khách trong nước và quốc tế (đạt 100% kế hoạch, tăng 17% so với năm 2023). Doanh thu từ du lịch đạt 186,4 tỷ đồng (đạt 100% kế hoạch, tăng 18% so với năm 2023). Nắm bắt xu hướng du lịch trải nghiệm và khám phá văn hóa bản địa, Tam Đường đã chú trọng phát triển du lịch cộng đồng. Nhiều mô hình homestay của người Dao, Lự đã ra đời, tạo sinh kế cho người dân và mang lại trải nghiệm chân thực, độc đáo cho du khách. Những điệu múa xòe, khèn Mông, trống chiêng Dao, những món ăn truyền thống như thắng cố, xôi màu, lạp sườn... dần trở thành sản phẩm du lịch “đặc sản” hút khách trong và ngoài nước. Các hoạt động trải nghiệm “một ngày làm người dân bản”, các tour leo núi kết hợp nghỉ dưỡng tại bản đều ghi nhận phản hồi tích cực.

Để phát huy tiềm năng du lịch từ văn hóa dân tộc, huyện Tam Đường tiếp tục đẩy mạnh công tác quy hoạch, đào tạo nguồn nhân lực du lịch, hỗ trợ bà con cải tạo nhà cửa theo mô hình homestay thân thiện môi trường, gìn giữ kiến trúc truyền thống. Đồng thời, huyện tăng cường quảng bá, xúc tiến du lịch thông qua các nền tảng số, mạng xã hội, liên kết với các công ty lữ hành để xây dựng tour - tuyến chuyên sâu về văn hóa bản địa. Đồng thời khuyến khích cộng đồng dân cư tích cực gìn giữ tiếng nói, chữ viết, nghề truyền thống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh.

Anh Đỗ Trọng Thi - Trưởng Phòng Văn hoá - Thông tin huyện Tam Đường cho biết: “Phát triển du lịch trên nền tảng bảo tồn văn hóa là hướng đi phù hợp với đặc thù địa phương. Chúng tôi luôn xác định việc bảo vệ di sản không thể tách rời khỏi đời sống của cộng đồng - phải để người dân làm chủ, sống bằng văn hóa của chính mình và hưởng lợi từ đó. Qua đó, không chỉ góp phần tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân mà còn tạo nên tiềm năng, thế mạnh riêng có để huyện thúc đẩy du lịch địa phương phát triển theo hướng đặc thù, xanh và bền vững”.

Việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống không chỉ giúp gìn giữ cội nguồn, tăng cường bản sắc và sự gắn bó cộng đồng, mà còn mở ra không gian phát triển mới, bền vững và khác biệt cho Tam Đường. Từ những nếp nhà sàn, sắc màu thổ cẩm đến tiếng hát Then, khèn Mông, lễ hội truyền thống… tất cả đang từng bước trở thành tài sản du lịch quý giá - nơi “mỗi bản là một điểm đến”, “mỗi người dân là một hướng dẫn viên văn hóa”. Với quyết tâm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và khát vọng vươn lên từ chính giá trị bản địa, Tam Đường đang viết nên câu chuyện phát triển mới - nơi văn hóa là điểm tựa, là cầu nối đưa hình ảnh một huyện vùng cao giàu truyền thống, đậm đà bản sắc đến gần hơn với du khách và bạn bè muôn phương.