Kỳ I: Sâm Lai Châu - tài nguyên chiến lược

Đoàn công tác Hiệp hội Sâm Lai Châu tìm hiểu công nghệ chế biến sâm tại Hàn Quốc.

Sâm Lai Châu nay đang bước vào giai đoạn phát triển mới với tầm nhìn vượt ra khỏi khuôn khổ bảo tồn và canh tác đơn thuần. Không chỉ là cây dược liệu quý, sâm đang được định hướng trở thành ngành kinh tế có giá trị cao, gắn với kinh tế rừng bền vững và hội nhập quốc tế. Để vươn ra thị trường toàn cầu, sâm Lai Châu cần lộ trình rõ ràng: chuẩn hóa vùng nguyên liệu, minh bạch nguồn gốc, đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia. Khi những trụ cột này được thiết lập đồng bộ, “cánh cửa” đưa sâm Lai Châu ra thế giới sẽ dần rộng mở.

Một trong những bước đi mang tính đột phá của Lai Châu chính là việc cấp mã số cơ sở vùng trồng, nền tảng quan trọng để đưa sâm Lai Châu hội nhập thị trường quốc tế. Đồng chí Nguyễn Thành Đồng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Việc cấp mã số không đơn thuần là công cụ quản lý, mà là bước đi mang tính chiến lược trong quá trình chuẩn hóa vùng nguyên liệu sâm Lai Châu. Đến nay, toàn tỉnh đã có 112 cơ sở trồng được cấp mã số - nền tảng quan trọng để tiến tới cấp mã số vùng trồng chính thức, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường xuất khẩu. Mỗi mã số không chỉ bảo đảm tính minh bạch, mà còn phản ánh sự chuyển dịch rõ nét từ sản xuất nhỏ lẻ sang mô hình chuyên nghiệp, tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Hơn thế, hệ thống mã số đang tạo ra “ngôn ngữ chung” để sâm Lai Châu hội nhập thị trường toàn cầu - nơi giá trị sản phẩm được xác lập bằng nguồn gốc rõ ràng và chất lượng được kiểm chứng.

Nếu mã số vùng trồng là điều kiện cần, thì chế biến sâu chính là điều kiện đủ để nâng tầm giá trị. Theo tiến sỹ lâm sinh Phạm Quang Tuyến (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam) hướng đi trọng tâm hiện nay là hoàn thiện nền tảng khoa học và phát triển sản phẩm. Chúng ta cần nhanh chóng xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng, hoàn thiện hồ sơ đưa sâm Lai Châu vào Dược điển Việt Nam. Song song với đó là phát triển vùng nguyên liệu bền vững dưới tán rừng, gắn với sinh kế của đồng bào các dân tộc. Quan trọng hơn, phải đầu tư chế biến sâu, tạo ra các sản phẩm như: thực phẩm chức năng, dược phẩm, sản phẩm chăm sóc sức khỏe - đây mới là giá trị cốt lõi.

Hiện nay, phần lớn sâm Lai Châu vẫn tiêu thụ ở dạng thô như: củ tươi, ngâm rượu, mật ong… Giá trị gia tăng còn thấp. Trong khi đó, tại các quốc gia phát triển, ngành công nghiệp sâm mang lại giá trị hàng tỷ USD nhờ chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Trong hành trình này, doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu”. Tại xã Bum Nưa, Công ty Cổ phần Sâm Pusilung đang là một trong những đơn vị tiên phong. Với gần 20ha sâm, doanh nghiệp không chỉ dừng ở trồng, mà còn hợp tác với chuyên gia Nhật Bản để áp dụng công nghệ canh tác hiện đại, nâng cao dược tính và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, các dòng sản phẩm chế biến như: trà sâm, mật ong sâm, nước chiết sâm… đang từng bước được nghiên cứu và đưa ra thị trường.

Ông Đinh Văn Đô - Tổng Giám đốc công ty cho biết: “Việc ứng dụng công nghệ Nhật Bản giúp nâng cao chất lượng dược liệu, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường khó tính như: Nhật Bản, Hàn Quốc... Đây là con đường tất yếu để gia tăng giá trị và khẳng định vị thế sâm Lai Châu”.

Từ thực tiễn này có thể thấy rõ: muốn đi xa, sâm Lai Châu không thể chỉ bán nguyên liệu, mà phải tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Một ngành hàng muốn phát triển bền vững không thể thiếu sự liên kết. Với sâm Lai Châu, mô hình “4 nhà” đang dần trở thành trụ cột. Nhà nước tạo cơ chế, chính sách và quy hoạch; nhà khoa học nghiên cứu, chuyển giao kỹ thuật; doanh nghiệp đầu tư, tổ chức sản xuất và mở rộng thị trường; người dân trực tiếp canh tác và hưởng lợi. Sự liên kết này đang từng bước hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Đặc biệt, Hiệp hội Sâm Lai Châu ra đời đã đóng vai trò kết nối các doanh nghiệp, thúc đẩy hợp tác quốc tế và xây dựng chiến lược dài hạn.

Người dân chăm sóc sâm Lai Châu.

Ngành sâm Lai Châu đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng chuyên nghiệp, có tổ chức và ngày càng định hình rõ ràng theo tín hiệu thị trường. Từ chỗ phát triển manh mún, tự phát, đến nay toàn tỉnh đã hình thành hàng trăm héc-ta sâm với sự tham gia của hơn 50 doanh nghiệp, hợp tác xã cùng hàng trăm hộ dân. Quy mô này được kỳ vọng sẽ tiếp tục mở rộng nhanh, hướng tới mục tiêu khoảng 3.000ha vào năm 2030. Đi cùng với gia tăng diện tích là quá trình chuẩn hóa toàn diện: từ chất lượng giống, quy trình canh tác theo tiêu chuẩn quốc tế, đến xây dựng chỉ dẫn địa lý, cấp mã số vùng trồng và từng bước phát triển công nghiệp chế biến sâu.

Đáng chú ý, việc chủ động tham gia các sự kiện quốc tế như: Lễ hội Nhân sâm thế giới Geumsan (Hàn Quốc) đã giúp sâm Lai Châu từng bước “định danh” trên bản đồ dược liệu toàn cầu, mở ra cơ hội kết nối thị trường và thu hút đầu tư. Cùng với đó, các doanh nghiệp và hợp tác xã thuộc Hiệp hội Sâm Lai Châu đang tăng cường liên kết, tìm kiếm hướng đi bài bản cho sản phẩm từ hoàn thiện chuỗi giá trị đến phát triển thương hiệu. Theo định hướng của Chính phủ, đến năm 2045, sâm Việt Nam sẽ trở thành ngành hàng mang thương hiệu quốc tế, có giá trị xuất khẩu cao, trong đó sâm Lai Châu giữ vai trò trụ cột, từng bước trở thành “cây quốc kế dân sinh” gắn với khát vọng phát triển lâu dài của vùng cao.

Hàm lượng saponin trong sâm Lai Châu đạt tới 23,85% trong tự nhiên - mức rất cao so với nhiều loài sâm khác.

Từ những bước đi căn cơ như: cấp mã số vùng trồng đến chiến lược dài hạn về mở rộng diện tích, chuẩn hóa chất lượng và phát triển thị trường, con đường đưa sâm Lai Châu vươn tầm quốc tế đang dần hình thành rõ nét. Nếu mã số vùng trồng là “tấm hộ chiếu” thì khoa học, công nghệ và thương hiệu chính là “visa” để sản phẩm đi xa. Và trên hành trình đó, sự hội tụ của chính sách, doanh nghiệp, khoa học và người dân đang tạo nên sức bật mạnh mẽ. Một ngày không xa, khi mỗi củ sâm mang trong mình “danh tính” minh bạch, khi mỗi sản phẩm đạt chuẩn quốc tế, sâm Lai Châu sẽ không chỉ là niềm tự hào của núi rừng Tây Bắc, mà còn trở thành biểu tượng của một nền nông nghiệp Việt Nam hiện đại, xanh và hội nhập.

(hết)