Theo thông tin BHXH tỉnh cung cấp, hiện nay, toàn tỉnh có 359 doanh nghiệp có đăng ký tham gia đóng BHXH bắt buộc cho người lao động tham gia, trong đó nhiều nhất là thành phố Lai Châu 160 doanh nghiệp, Sìn Hồ 37, Mường Tè 37, Than Uyên 37... Tuy nhiên so với số số liệu các đơn vị đăng ký hoạt động kinh doanh qua cơ quan thuế, số lượng lao động lớn hơn thực tế tham gia đóng bảo hiểm rất nhiều.

Theo bà Nguyễn Thị Nga - Giám đốc BHXH thành phố, mặc dù số lượng doanh nghiệp nhiều (trên 100 doanh nghiệp đơn vị đăng ký báo cáo thuế) nhưng lượng lao động được đóng BHXH lại trái ngược. Nguyên nhân do có đến hơn 80% doanh nghiệp khởi nghiệp không thành công. Hoạt động kém hiệu quả, tập trung chủ yếu là khai thác vật liệu xây dựng, xây dựng các công trình... nên thường sử dụng lao động thời vụ. Hoặc có lao động làm việc thường xuyên cũng không kê khai và duy trì đóng bảo hiểm. Chính bản thân người lao động chưa thực sự quan tâm đến quyền lợi khi ký kết hợp đồng lao động với đơn vị chủ sử dụng. Và, hiện còn rất nhiều đơn vị đang nợ tiền bảo hiểm nhiều tháng nên cố tình trốn đóng bảo hiểm cho người lao động.

Còn với BHXH huyện Nậm Nhùn, các doanh nghiệp chủ yếu nhỏ lẻ, công việc thất thường, dù đăng ký thuế nhưng chỉ có vài cán bộ, lao động chủ yếu là người trong gia đình và tham gia khi có công việc. Khó khăn hiện nay là việc khai thác đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Điển hình là trên địa bàn thị trấn có 6 doanh nghiệp đăng ký kinh doanh có địa chỉ ở bản Pa Kéo nhưng khi cán bộ bảo hiểm đi rà soát thì tìm không thấy trụ sở. Hỏi người dân lại nhận được câu trả là không biết, không có hay chưa thấy bao giờ.

Năm 2018, trên địa bàn huyện Sìn Hồ có 17 lao động trong các doanh nghiệp được đóng BHXH bắt buộc. Năm 2019, mặc dù số lao động của 38 doanh nghiệp đăng ký rất hùng hậu nhưng chỉ là ảo, còn thực tế cũng rất khiêm tốn. Không chỉ trốn tránh đóng bảo hiểm cho người lao động mà cán bộ BHXH huyện còn khó tiếp cận. Trong 13 đơn vị chưa khai thác, BHXH huyện đã giao cho 3 đồng chí bộ phận thu phụ trách để khai thác BHXH bắt buộc. Cùng với tăng cường công tác tuyên truyền lợi ích của BHXH; cán bộ thu thường xuyên liên hệ, vận động các doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm, nghĩa vụ với người lao động nhưng vẫn chưa đạt những kết quả mong muốn.

Anh Đặng Đình Anh - Phó Giám đốc BHXH huyện Tam Đường cũng trăn trở: Hiện nay, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc trên địa bàn không tăng thậm chí còn giảm. Do các trường sáp nhập, Ban Giảm nghèo của huyện giải thể, đội ngũ cán bộ nghỉ việc không tiếp tục đóng BHXH tự nguyện mà phần lớn xin thanh toán 1 lần; cán bộ chuyên trách các xã và hơn hết là các doanh nghiệp, hợp tác xã hoạt động nhỏ lẻ, tập trung vào các lĩnh vực xây dựng, chế biến nông sản (mùa mưa ngừng hoạt động).

Cán bộ BHXH tỉnh hướng dẫn người dân các thủ tục thực hiện chính sách bảo hiểm.

Đến hết tháng 6/2019, đối tượng tham gia BHXH toàn tỉnh là 32.007 người (tăng 1.058 người so với năm 2018) và chỉ chiếm 11,65% lực lượng lao động. Trong đó, BHXH bắt buộc là 30.517 người, còn lại là BHXH tự nguyện. Đồng chí Đinh Gia Tăng - Phó Giám đốc phụ trách BHXH tỉnh nhấn mạnh: Số người tham gia BHXH tăng rất chậm, không tương ứng với tốc độ tăng của lực lượng lao động, người tham gia BHXH tăng giảm không đều do một số doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh, không đảm bảo việc làm cho người lao động như Công ty Cổ phần cao su Lai Châu và Công ty Cổ phần cao su Lai Châu 2. Một số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thủy điện đã hoàn thành hạng mục, chuyển địa bàn hoạt động sang địa phương khác; lao động trong khu vực hành chính sự nghiệp do tinh giản biên chế, sáp nhập các trung tâm, cơ quan sự nghiệp.

Số lượng doanh nghiệp đăng ký thành lập mới trên địa bàn tỉnh tăng. 6 tháng đầu năm 2019, tỉnh đã cấp đăng ký thành lập cho 67 doanh nghiệp, nâng tổng số doanh nghiệp trên toàn tỉnh lên 1.402), trong đó 990 doanh nghiệp kê khai thuế, chiếm 70,6% tổng số doanh nghiệp); thành lập mới 11 hợp tác xã, nâng tổng số hợp tác xã toàn tỉnh lên 332. Tuy nhiên, các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn tỉnh đa phần có quy mô nhỏ, hoạt động trên lĩnh vực xây dựng cơ bản, phụ thuộc vào đầu tư từ ngân sách nhà nước và còn gặp khó khăn về việc làm,... Do vậy, có 43 doanh nghiệp tạm dừng hoạt động. Và, lũy đến hết tháng 6/2019 có 134 doanh nghiệp tạm dừng hoạt động có thời hạn, 378 doanh nghiệp ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế, không kê khai thuế, một số doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ trụ sở.

Nhiều doanh nghiệp thực tế không có hợp đồng thuế lao động, chủ yếu sử dụng nguồn lao động mang tính chất gia đình, không có nguồn thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Phần đa doanh nghiệp, hợp tác xã hoạt động khó khăn nên việc tuyên truyền, vận động tham gia bảo hiểm cho người lao động của cơ quan bảo hiểm cũng rất khó.

Hiện nay, qua rà soát dữ liệu đơn vị từ cơ quan thuế chuyển sang, toàn tỉnh còn 357 doanh nghiệp BHXH tỉnh chưa khai thác cộng với số lượng lao động tham gia BHXH thời gian qua của các doanh nghiệp còn khiêm tốn, đòi hỏi thời gian tới, ngành BHXH tỉnh có những giải pháp quyết liệt, đồng bộ hơn. Trong đó, tiếp tục phối hợp với các cơ quan chức năng xác định số lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc để đôn đốc, yêu cầu đơn vị, doanh nghiệp mới đăng ký thành lập, đăng ký lại tham gia đầy đủ cho người lao động. Đẩy mạnh công tác truyền thông nhằm nâng cao nhận thức về quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của đơn vị sử dụng và người lao động. Thường xuyên kiểm tra, đôn đốc các đơn vị chưa đăng ký tham gia và kịp thời xử lý theo quy định...

Theo Điều 2, Luật BHXH 2014, người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc bao gồm: người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 3 tháng đến dưới 12 tháng, kể cả hợp đồng lao động được ký kết giữa người sử dụng lao động với người đại diện theo pháp luật của người dưới 15 tuổi theo quy định của pháp luật về lao động.