Trong những chuyến tác nghiệp ở cơ sở, chúng tôi được “mục sở thị” cảnh canh tác truyền thống, trồng độc canh trên nương rẫy của một số bà con vùng sâu, vùng xa. Trong quá trình gieo trồng, bà con đã biết mua các loại thuốc bảo vệ thực vật để bảo vệ mùa màng khỏi sâu bệnh nhưng do chưa có kỹ thuật nên bà con phun tràn lan không đúng khoảng thời gian sinh trưởng, diện tích không nhiễm sâu bệnh cũng phun thuốc. Chưa nói đến ảnh hưởng chất lượng sản phẩm, gây hại sức khỏe mà lượng thuốc ngấm vào đất cũng gây ô nhiễm tài nguyên đất, nước, không khí.

Hội Nông dân tỉnh kiểm tra mô hình trồng ngô bền vững trên đất dốc của nông dân bản Khèo Thầu (xã Hồ Thầu, huyện Tam Đường). 

Qua câu chuyện chúng tôi trao đổi với người dân về việc mua, sử dụng các loại phân bón hóa học để bón lót và bón thúc cho cây, dễ nhận thấy là bà con cho rằng đầu tư thế này cây sẽ tăng trưởng tốt, cho năng suất cao mà không tìm hiểu kỹ cách thức sử dụng. Cũng vì thế mà tuy mất vốn đầu tư nhưng thu hoạch chẳng đáng là bao. Bên cạnh đó, trong quá trình phát triển của các loại cây nông nghiệp, nhiều bà con lạm dụng sử dụng thuốc diệt cỏ thu dọn tàn dư trên đồng ruộng gây thoái hóa đất dẫn đến năng suất các vụ sau giảm sút. Bà con lại luân chuyển sang những mảnh nương mới để canh tác. Những mảnh rừng hoang hóa, cỏ dại đầu nguồn là nguyên nhân gây biến đổi khí hậu, thời tiết lúc nóng lên, khi rét đậm rét hại… đặc biệt là gây ra các vụ sạt lở, lũ ống, lũ quét… Sau mỗi trận thiên tai, thống kê cho thấy ngành nông nghiệp bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Từ thực trạng đáng lo ngại trên, các cơ quan chuyên môn ở tỉnh ta, ngoài việc chú trọng tăng vụ, tăng năng suất và khuyến khích bà con sản xuất nông nghiệp hàng hóa, tái cơ cấu ngành nông nghiệp, nay đã triển khai thêm những dự án, mô hình nông nghiệp theo hướng thân thiện với môi trường, sản xuất bền vững. Đây là tín hiệu vui, khẳng định bước tiến mới của ngành nông nghiệp tỉnh cũng như thay đổi tư duy theo hướng tích cực của nông dân trong quá trình sản xuất. 

Thời gian qua, tỉnh ta đã thí điểm mô hình canh tác lúa theo phương pháp thâm canh lúa cải tiến theo hướng nông nghiệp sinh thái bền vững (SRI) tại xã Nậm Xe (huyện Phong Thổ); trồng ngô xen lạc, đậu tương trên đất dốc tại 7 xã, phường, thị trấn thuộc huyện: Phong Thổ, Tam Đường, thành phố Lai Châu; ủ phân vi sinh, trồng nấm sạch tại xã Bản Lang (huyện Phong Thổ)… Được biết các mô hình này đều do Dự án biến đổi khí hậu và các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam (CEMI) hỗ trợ về kỹ thuật. Các mô hình được nghiên cứu phù hợp với điều kiện tự nhiên và phương thức canh tác của bà con vùng cao.

Anh Phan Văn Thăng – Cán bộ Dự án biến đổi khí hậu và các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc cho biết: Tham gia các dự án, bà con xã Bản Lang (huyện Phong Thổ) biết cách ủ phân bón hữu cơ vi sinh từ: cây xanh, rơm, phân gia súc và chế phẩm sinh học, vôi bột… Loại phân bón này không chỉ giúp tăng năng suất, giảm chi phí sản xuất mà còn bảo vệ đất, giảm ô nhiễm môi trường. Bà con cũng được tiếp cận với mô hình trồng nấm sò từ rơm, lõi ngô… có thêm thu nhập. Đối với các mô hình trồng ngô, lúa bền vững đòi hỏi kỹ thuật cao nên khi tham gia bà con được các tập huấn viên của dự án hướng dẫn trực tiếp. Mô hình canh tác lúa cải tiến SRI giúp tăng năng suất bình quân trên 2 tấn/ha, tiết kiệm giống, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón.

Anh Lò Văn Vinh – xã Bản Lang (huyện Phong Thổ) tham gia mô hình trồng ngô bền vững trên đất dốc chia sẻ với chúng tôi: “Lúa và ngô là cây lương thực chủ đạo của người dân tỉnh ta. Tôi có dịp tham gia trồng giống ngô CP333 trên đất dốc, canh tác bền vững ban đầu có chút khó khăn vì đòi hỏi người trồng phải theo dõi nương sát sao song khi thu hoạch năng suất đạt trên 6 tạ/ha (tăng 1-2 tạ/ha so với cách trồng cũ) và chúng tôi cũng có thêm nguồn thu từ từ các loại cây trồng xen. Trồng ngô bền vững còn giúp giữ đất màu mỡ, không bị rửa trôi”.

Theo bà Phạm Thị Hồng Gấm - Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh thì phát triển nông nghiệp bền vững đang là hướng đi đúng bên cạnh sản xuất hàng hóa, tuy nhiên để các mô hình tiếp tục được nhân rộng cần đến sự chung tay của các đơn vị liên quan và bà con nông dân. Đồng thời, cần sự ủng hộ từ cấp ủy, chính quyền để lồng ghép phát triển kinh tế - xã hội địa phương với chương trình ứng phó biến đổi khí hậu. Tin rằng khi mỗi người dân gắn phát triển kinh tế, sản xuất với giữ gìn tài nguyên đất, nước, không khí sẽ không chỉ giúp người dân thoát nghèo, mà còn là sinh kế bền vững để bà con canh tác lâu dài những mùa vụ sau.