Tìm hiểu chúng tôi được biết, dân tộc Mông tỉnh ta có nhiều lễ hội truyền thống như: Gầu tào, Gầu tào cha…được tổ chức vào dịp đầu xuân năm mới. Đây là thời điểm để bà con được tham gia những sinh hoạt dân gian phong phú và là cơ hội để thể hiện những bài dân ca, dân vũ của dân tộc mình. Bên cạnh những ca từ làm say đắm, xúc động lòng người của “Tiếng hát tình yêu”, “Tiếng hát làm dâu”, “Tiếng hát mồ côi”… thì vai trò của nhạc cụ rất quan trọng, đó là là thứ mà qua đó bà con có thể gửi gắm, thể hiện tiếng lòng của mình với cộng đồng. Vì thế âm thanh từ nhạc cụ truyền thống của dân tộc Mông vừa là vẻ đẹp tự nhiên của núi rừng, vừa là nét tươi sáng, giản dị trữ tình mà đằm thắm, khỏe khoắn của tâm hồn người Mông. Và cũng từ những sinh hoạt văn hóa này mà hầu hết người Mông từ thuở thiếu thời đã được dạy múa khèn, thổi sáo, biết sử dụng đàn môi, kèn lá …

Ông Phùng A Chính, xã Tủa Sín Chải, huyện Sìn Hồ làm khèn.

Ông Phùng A Chính, xã Tủa Sín Chải, huyện Sìn Hồ cho chúng tôi biết, khèn là loại nhạc cụ đặc sắc nhất của người Mông, không thể thiếu trong đám tang, các lễ hội và các phiên “chợ tình”. Trong đám tang, tiếng khèn đưa tiễn hồn người chết, cùng với bài hát chỉ đường “Khúa kê”. Trong các phiên “chợ tình”, các lễ hội, tiếng khèn làm cho trai gái gần nhau hơn, tình mẫu tử, anh em và lẽ sống làm người sâu sắc hơn. Vì thế, chàng trai Mông mà thổi khèn giỏi luôn được nhiều người quý mến.

Một loại nhạc cụ nữa được thanh niên nam nữ người Mông rất ưa thích là chiếckèn lá bởi tính phổ thông của nó. Không có loại nhạc cụ nào tiện dụng như kèn lá, người thổi kèn lá không phải thường xuyên mang theo bên mình mà bất cứ lúc nào cần đều có thể kiếm được. Để làm kèn lá chỉ cần lấy một loại lá cây nào đó mỏng dai. Khi thổi, lá dùng làm kèn được gập đôi lại ở phần mép lá mỏng hơn và ngậm vào môi, dùng hơi để điều chỉnh âm thanh cao thấp, trầm bổng tuỳ theo lực thổi của miệng.

Kèn lá thường được các thanh niên nam nữ thổi vào lúc giải lao khi lao động trên nương. Cũng có khi là đi đâu đó, người chơi kèn lá sẽ thổi xem có ai ở bên đồi gần đó không, vì nếu có thì người ở bên quả đồi gần đó cũng sẽ tìm một cái lá thổi trả lời. Những buổi tối đi chơi, các chàng trai nếu không mang theo sáo thì cũng thổi kèn lá để gọi bạn gái.

Múa khèn của dân tộc Mông xã Nậm Lỏong (thành phố Lai Châu) tại Lễ hội Gầu Tào cha.

Tìm hiểu về trống, chúng tôi được ông Lù A Và, người dân bản Mít Nọi, xã Hố Mít, huyện Tân Uyên cho biết, trống là loại nhạc cụ được sử dụng nhiều trong nghi lễ. Trong lễ hội, trống được coi là âm thanh khai hội. Trống là loại cụ dễ sử dụng, cách biểu diễn đơn giản nên hầu hết đàn ông người Mông ai cũng biết sử dụng. Đối với người Mông, trống không phải ai cũng làm và có được, trống dùng trong đám ma phải được làm trên hang, phải có nghi lễ làm trống và nuôi trống. Trong đám ma, người ta phải đến nhà người nuôi trống để mượn trống, trong quá trình làm mà nhà chủ phải để mỡ chài trên trống (làm lý cho trống), khi trả trống phải có ít thịt cho chủ trống. Vào đám ma, có khèn thì phải có trống đi liền nhau. Người Mông vẫn gọi là “thủ kềnh tòng rùa”, nghĩa là “thổi kèn đánh trống”, trống làm nhịp cho khèn.

Bên cạnh khèn và trống là nhị. Nhị là loại nhạc cụ dùng cung kéo, kích thước nhỏ có 2 dây nhị bằng dây tơ hoặc bằng kim loại để buông phát ra âm khác nhau trong những dịp vui chơi hội hè. Phía dưới là hộp nhị được làm bằng một khúc cây tre mai, bương già, đầu dưới để hở, trên bịt bằng bẹ ngoài của cây tre mai, dây mắc trên cung kéo của đàn nhị được lấy từ đuôi ngựa. Cán nhị bằng gỗ dâu tròn có đường kính khoảng 1,7cm, phần trên cán to và hơi ngửa ra. Chiều dài của cán khoảng 60-70cm, hộp nhị là 1 ống tre mai rỗng có chiều dài khoảng 13,5cm, mặt đàn có đường kính khoảng 10cm.

Sáo ngang, đàn môi cũng thường được dùngở các dịp lễ hội, các chàng trai cô gái còn thổi khi đi lên nương, giờ giải lao sau lao động sản xuất. Khi đó tiếng sáo, tiếng đàn sẽ xua đi nỗi mệt nhọc để con người thấy khoẻ khoắn hơn tiếp tục công việc. Những lúc đi chợ tình hoặc đi đường dài trai gái người Mông cũng thường thổi những điệu đàn này cho thời gian trôi qua nhanh hơn. Tuy nhiên đàn môi không thổi theo điệu nhạc của riêng mình mà phải theo lời và điệu của các bài hát. Thông thường những bài hát đó là những bài hát giao duyên có lời hát cụ thể.

Cũng theo khảo sát của chúng tôi, hiện người Mông giỏi làm nhạc cụ truyền thống ở trong các thôn bản ở tỉnh ta hiện không còn nhiều. Một phần là bởi những nhạc cụ làm ra chủ yếu chỉ để sử dụng. Thiết nghĩ, để phát triển du lịch cộng đồng thì việc đưa nhạc cụ truyền thống dân tộc Mông trở thành sản phẩm hàng hóa là vấn đề cần thiết, để trong túi đồ kỷ niệm của mỗi du khách đến với Lai Châu, bên cạnh những sản vật núi rừng có thể là chiếc khèn, cây sáo ngang, chiếc đàn môi của dân tộc Mông. Đồng thời góp phần bảo tồn vừa phát huy giá trị văn hóa bản sắc độc đáo của các dân tộc tỉnh Lai Châu.