Kỳ 1: Nhiều mô hình mới, cách làm hay

Thiếu cơ sở hạ tầng

Lai Châu là tỉnh miền núi có địa hình phức tạp, chia cắt mạnh, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đặc biệt trong mùa mưa lũ. Hạ tầng giao thông có độ dốc lớn, nhất là tại các khu vực vùng sâu, vùng xa. Cùng với đó, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo cao, dân cư phân bố thưa thớt. Những yếu tố này đang khiến việc thu hút đầu tư xây dựng và vận hành hệ thống hạ tầng phân loại, thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt cũng như nước thải tập trung đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Giáo viên và học sinh Trường Mầm non Khổng Lào (xã Khổng Lào) tái chế chai lọ nhựa thành đồ dùng học tập và làm tường rào bồn hoa.

Hiện tại, tại khu vực nông thôn, công tác thu gom rác thải chủ yếu do các tổ, đội vệ sinh môi trường cấp xã hoặc hợp tác xã dịch vụ đảm nhiệm. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn mang tính thủ công, phương tiện thiếu và chưa đồng bộ. Theo thông tin từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 12 bãi chôn lấp chất thải đang hoạt động, trong đó 1 bãi tại phường Tân Phong và 11 bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt tại các xã: Bình Lư, Tân Uyên, Sìn Hồ, Bum Tở, Than Uyên, Nậm Hàng, Phong Thổ, Pắc Ta, Mường Than và Nậm Sỏ. Tuy nhiên, chỉ có 3/11 xã biên giới (Sìn Hồ, Bum Tở, Phong Thổ) được bố trí bãi chôn lấp. Thực trạng này không chỉ phản ánh thiếu hạ tầng xử lý rác thải mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm, gia tăng áp lực môi trường trong tương lai.

Tìm hiểu thực tế tại xã biên giới Sin Suối Hồ, chúng tôi được biết, xã có 35 bản với hơn 3.300 hộ. Vấn đề môi trường đang còn nhiều bất cập. Dọc các tuyến đường liên bản, tình trạng rác thải vứt bừa bãi ven đường, bên suối, quanh khu dân cư vẫn diễn ra phổ biến. Chuồng trại chăn nuôi xây dựng sát nhà ở, nước thải sinh hoạt xả trực tiếp ra môi trường không chỉ gây mất mỹ quan mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe người dân.

Anh Hà Minh Đồng - Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã Sin Suối Hồ cho biết: Hiện nay, 35/35 bản của xã chưa có điểm thu gom rác tập trung, cũng chưa được đầu tư lò đốt rác hay hệ thống xử lý nước thải. Địa hình dốc, các bản nằm rải rác khiến việc thu gom, vận chuyển rác rất khó khăn, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Người dân chủ yếu tự thu gom, xử lý bằng cách đốt tại chỗ hoặc đổ ra khu đất trống. Cách làm này tiện lợi trước mắt nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ ô nhiễm, đặc biệt với các loại rác vô cơ như nhựa, kim loại. Chính việc thiếu cơ sở hạ tầng khiến địa phương không thể thực hiện xử lý rác theo quy chuẩn.

Xã Khổng Lào cũng tương tự. Xã có 32/32 bản chưa có điểm tập kết rác tập trung, cũng không có lò đốt đạt chuẩn. Một số lò đốt nhỏ lẻ được đầu tư từ chương trình nông thôn mới nhưng quy mô chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Người dân vẫn vứt rác thải bừa bãi ven đường, dưới gầm cầu, dọc các con suối, vừa mất mỹ quan, vừa ô nhiễm không khí, nguồn nước và phát sinh dịch bệnh.

Chị Phùng Thị Huệ ở bản Đớ tâm sự: “Do không có đơn vị thu gom và bãi tập kết, chúng tôi phải tự xử lý rác, hàng tuần chi hội phụ nữ tổ chức thu gom, đốt rác. Chúng tôi mong Nhà nước sớm đầu tư khu xử lý rác và có đơn vị chịu trách nhiệm thu gom rác để đảm bảo vệ sinh môi trường”.

Tại xã Hua Bum cũng chưa có bãi xử lý rác đạt chuẩn, chủ yếu là điểm tập kết tạm; thiếu phương tiện, thùng chứa và hệ thống thu gom đồng bộ. Đồng chí Nguyễn Đức Hiền - Chủ tịch UBND xã nói: Nguồn lực tài chính hạn chế nên xã chưa bố trí kinh phí thỏa đáng cho công tác BVMT. Việc thu phí vệ sinh chưa hiệu quả, chưa thu hút được doanh nghiệp tham gia. Một bộ phận người dân còn xả rác bừa bãi, đốt rác, chưa phân loại tại nguồn. Ngoài ra, các mô hình xử lý rác tại hộ gia đình, bản chưa được nhân rộng, trong khi lượng rác thải ngày càng tăng, tạo thêm áp lực cho công tác BVMT.

Cần giải pháp đồng bộ

Để giải bài toán về rác thải nông thôn, chính quyền các xã đang nỗ lực tìm giải pháp khắc phục, nhưng xét về tổng thể, bài toán môi trường rất cần sự vào cuộc đồng bộ từ cấp trên, đặc biệt về cơ chế, chính sách và nguồn lực đầu tư. Anh Hà Minh Đồng - Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã Sin Suối Hồ thông tin thêm: Xã đã đưa nội dung quản lý chất thải rắn, xử lý nước thải và quy hoạch nghĩa trang vào Quy hoạch chung đến năm 2045. Trong đó, giai đoạn đến năm 2030, quy hoạch bãi xử lý rác thải rộng 2ha. Chất thải không thể tái chế được chôn lấp hợp vệ sinh, chất thải nguy hại chuyển đến cơ sở xử lý cấp vùng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa quy hoạch, địa phương cần phải có nguồn lực đầu tư sớm.

Người dân bản Phai Cát (xã Khổng Lào) thu gom rác thải.

Việc chưa có hạ tầng cũng như quy hoạch phục vụ cho xử lý rác thải hiện nay đang là khó khăn chung của nhiều xã biên giới và nội địa. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, các “điểm nghẽn” trong xử lý rác thải rắn sinh hoạt chủ yếu do nguồn lực tài chính hạn chế, tổng lượng rác phát sinh thấp; chi phí đầu tư công nghệ cao lớn; khối lượng rác phân tán, thành phần rác chưa phân loại đồng bộ, dân cư thưa thớt, địa hình chia cắt... Do vậy, các địa phương cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như: ưu tiên đầu tư hạ tầng liên xã phù hợp với địa hình miền núi; quy hoạch khu vực xử lý rác thải rắn gắn với quỹ đất ổn định, đạt tiêu chuẩn môi trường; đổi mới cơ chế, chính sách, khuyến khích doanh nghiệp tham gia, hỗ trợ vốn, đất đai, thuế; củng cố tổ thu gom rác tại thôn, bản, trang bị phương tiện phù hợp; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức, thay đổi thói quen phân loại và xử lý rác của người dân.

Dẫu có những đổi thay trong nhận thức đến các mô hình thiết thực, song bài toán xử lý rác thải thuộc các xã biên giới của tỉnh vẫn còn nhiều nan giải do hạn chế về hạ tầng và nguồn lực. Để giải quyết triệt để, cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành với những giải pháp căn cơ, dài hạn tiến tới xây dựng môi trường xanh - sạch - đẹp một cách bền vững.

(hết)