Theo sử sách ghi chép, Văn Miếu Mao Điền được xây dựng từ thời Hậu Lê, vào khoảng thế kỷ XV. Ban đầu, nơi đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ dùng để thờ Khổng Tử – bậc vĩ nhân sáng lập Nho giáo, cùng các bậc hiền triết phương Đông. Đến năm 1801, dưới triều vua Gia Long, Văn Miếu chính thức được dời từ huyện Phượng Nhãn (nay thuộc Bắc Giang) về Mao Điền, Cẩm Giàng và mở rộng quy mô, trở thành trung tâm khoa bảng lớn của trấn Hải Dương. Trải qua thời gian và chiến tranh, nhiều hạng mục của Văn Miếu từng bị hư hỏng, xuống cấp. Tuy nhiên, với lòng tự hào và quyết tâm gìn giữ di sản, chính quyền và nhân dân Hải Dương đã nhiều lần trùng tu, tôn tạo công trình. Đặc biệt, năm 2008, nhân kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, Văn Miếu Mao Điền được đầu tư trùng tu tổng thể, phục dựng nhiều công trình quan trọng và trở thành điểm đến văn hóa tiêu biểu trong cả nước.

Văn Miếu Mao Điền được xem là biểu tượng cho nền giáo dục khoa bảng vùng châu thổ Bắc Bộ. Hải Dương xưa là xứ Đông, từ lâu nổi tiếng là vùng đất “địa linh nhân kiệt”. Theo thống kê, toàn tỉnh có tới 637 vị đỗ đại khoa (tính từ thời Lý đến thời Nguyễn), trong đó riêng huyện Cẩm Giàng đã có 39 vị đỗ tiến sĩ. Văn Miếu Mao Điền chính là nơi ghi danh, tôn vinh những con người xuất sắc đó. Khác với Văn Miếu Hà Nội vốn là trung tâm giáo dục cấp quốc gia, Văn Miếu Mao Điền là nơi tổ chức các kỳ thi Hương, bước đệm quan trọng để sàng lọc nhân tài vào triều đình. Không ít sĩ tử từng học hành, dự thi nơi đây đã trở thành danh thần, nhà văn hóa lớn trong lịch sử dân tộc như Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Thiếp, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Chu Văn An... Ngày nay, khu di tích rộng hơn 3,600m², gồm nhiều hạng mục đặc sắc như Đại Thành Môn, Đại Bái Đường, Hậu Cung, hai bên là Tả vu và Hữu vu, tái hiện gần như nguyên bản kiến trúc thời Nguyễn. Tại đây có tới 20 bia đá khắc ghi tên tuổi và sự nghiệp của các vị đại khoa, là nơi để lớp lớp thế hệ con cháu chiêm bái, noi gương.

Đoàn công tác của Báo Lai Châu được cán bộ Ban Quản lý Khu di tích Văn Miếu Mao Điền giới thiệu về lịch sử hình thành khu di tích.

Em Nguyễn Ngọc Dung, học sinh lớp 12, Trường THPT Cẩm Giàng chia sẻ cảm xúc khi cùng bạn bè đến Văn Miếu Mao Điền chụp ảnh lưu niệm trước ngày tốt nghiệp: “Em và các bạn trong lớp đã chọn Văn Miếu Mao Điền là nơi chụp kỷ yếu bởi đây không chỉ là địa điểm đẹp, cổ kính mà còn có ý nghĩa rất sâu sắc về tinh thần học tập và truyền thống tôn sư trọng đạo. Khi đứng trước những bia đá ghi tên các vị tiến sĩ, em cảm thấy tự hào và có thêm động lực để cố gắng hơn trong kỳ thi sắp tới.

Không chỉ là một công trình kiến trúc đặc sắc, Văn Miếu Mao Điền còn là không gian tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng tôn kính với đạo học, với người thầy và đạo lý “tôn sư trọng đạo” của dân tộc Việt. Mỗi dịp đầu xuân hay mùa thi cử, nơi đây lại đón hàng nghìn học sinh, sinh viên, phụ huynh về dâng hương, cầu may mắn, học giỏi, thi đỗ. Đặc biệt, vào dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 hay Ngày Khai bút đầu năm mới, Văn Miếu Mao Điền là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa – giáo dục ý nghĩa như lễ dâng hương tưởng niệm các bậc hiền triết, lễ rước tôn vinh các học sinh giỏi tiêu biểu, hội thi thư pháp, thi ứng xử đạo học… Những hoạt động ấy không chỉ giúp tôn vinh truyền thống hiếu học mà còn khơi dậy tinh thần học tập, lòng biết ơn đối với người thầy trong cộng đồng.

Những năm gần đây, tỉnh Hải Dương đã xác định Văn Miếu Mao Điền là điểm nhấn trong phát triển du lịch văn hóa, tâm linh. Với sự đầu tư bài bản, hạ tầng khu di tích ngày càng hoàn thiện, kết nối với nhiều điểm đến khác như đền Bia (thờ trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi), chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, tạo thành mạng lưới du lịch “xứ Đông học đạo”. Tại Văn Miếu Mao Điền, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng không gian cổ kính, trầm mặc mà còn được nghe các thuyết minh viên kể lại những giai thoại về các bậc hiền triết, tiến sĩ, danh nhân văn hóa của quê hương. Những bài học đạo đức, nhân nghĩa, chí học, chí công… được khơi gợi một cách nhẹ nhàng mà sâu lắng, thấm đẫm vào lòng người qua từng bức hoành phi, câu đối, văn bia trong khu di tích.

Chị Phạm Thu Giang, giáo viên một trường THPT ở Hải Dương, chia sẻ: “Năm nào trường tôi cũng tổ chức cho học sinh về Văn Miếu Mao Điền dự lễ khai bút. Các em được trải nghiệm lễ nghi truyền thống, học cách viết thư pháp, tìm hiểu lịch sử khoa bảng. Đây là một cách giáo dục đạo đức, truyền thống rất sinh động.”

Đạo học với người Việt không chỉ là chuyện sách vở, mà còn là tinh thần rèn đức, luyện tài, vì nước, vì dân. Văn Miếu Mao Điền không chỉ lưu giữ hình bóng của quá khứ rực rỡ, mà còn là nơi khơi nguồn cảm hứng học tập cho thế hệ hôm nay. Những bức tượng thờ Khổng Tử, Chu Văn An hay các bia ghi danh tiến sĩ không đơn thuần là hình thức tôn vinh, mà còn là lời nhắc nhở thế hệ trẻ về đạo làm người, đạo làm trò, và lý tưởng phụng sự xã hội bằng tri thức và bản lĩnh. Trong xu thế hội nhập và chuyển đổi số hiện nay, nhiều mô hình hoạt động văn hóa, giáo dục tại Văn Miếu Mao Điền đang được đổi mới như ứng dụng thuyết minh điện tử, tổ chức lớp học trải nghiệm về thư pháp, lễ nghi Nho giáo, mô phỏng thi Hương xưa… giúp di tích vừa gìn giữ bản sắc vừa gần gũi với giới trẻ.

Tháng 12/2017, Văn Miếu Mao Điền chính thức được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây không chỉ là sự ghi nhận về giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, mà còn là niềm tự hào của người dân Hải Dương nói riêng, của cả dân tộc nói chung đối với đạo học và truyền thống tôn sư trọng đạo. Với nét kiến trúc cổ kính, giá trị lịch sử lâu đời và vai trò trong giáo dục truyền thống, Văn Miếu Mao Điền không chỉ là điểm đến văn hóa, mà còn là nơi nâng bước cho những ước mơ học tập, chắp cánh cho tinh thần hiếu học của người Việt – một đạo học gắn liền với lòng nhân ái và trí tuệ dân tộc.