Diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh ngày càng thay đổi.

Năm 2022, gia đình anh Tao Văn Kẻo ở bản Bãi Trâu, xã Bản Hon, huyện Tam Đường là một trong 74 hộ đồng bào dân tộc Lự được hỗ trợ mua trâu sinh sản từ tiểu dự án 1 thuộc dự án 9 chương trình mục tiêu quốc gia. Hơn 18 triệu đồng là số tiền gia đình anh Kẻo được hỗ trợ trong cả giai đoạn, trong khi để mua một con trâu giống sinh sản cần số tiền từ 23-25 triệu đồng. Vì vậy, cũng như các hộ dân tộc Lự khác thuộc diện hưởng thụ tiểu dự án, gia đình anh Kẻo phải vay mượn thêm tiền để mua trâu giống.

Năm 2023, xã Bản Hon tiếp tục có 53 hộ đồng bào dân tộc Lự được hỗ trợ trâu sinh sản và lợn giống từ tiểu dự án 1. Tuy nhiên, mức hỗ trợ có sự điều chỉnh thay đổi cả giai đoạn 2021-2025 từ hỗ trợ tối đa 20 triệu đồng/hộ xuống 10 triệu đồng/hộ/năm. Quy định gây nhiều khó khăn trong việc triển khai dự án hỗ trợ chăn nuôi đại gia súc, vì với định mức 10 triệu đồng/hộ/năm thì không đủ để mua gia súc như: trâu, bò. Người dân phải đối ứng thêm một khoản kinh phí, trong khi đa phần đều là hộ nghèo.

Việc hỗ trợ con giống vẫn còn ở mức thấp chưa tương xứng với điều kiện thực tế ở địa phương.

Về vấn đề này ông Nguyễn Văn Tưởng - Chủ tịch UBND xã Bản Hon, huyện Tam Đường nhấn mạnh: “Đối với tiểu dự án 1 thuộc dự án 9 về chăn nuôi xã vẫn đang triển khai hỗ trợ cho người dân theo Thông tư số 15 với mức 20 triệu đồng/hộ cho cả giai đoạn 2021-2025 để giúp các hộ tiếp cận với nguồn hỗ trợ hiệu quả. Bà con cũng mong muốn được tăng mức hỗ trợ hằng năm mỗi hộ từ 15-20 triệu đồng/hộ/năm để bà con bớt phần đối ứng đầu tư mua con giống tạo sinh kế tốt hơn”.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, tỉnh Lai Châu có 4 dân tộc thiểu số là dân tộc rất ít người, gồm: Si La, Cống, Mảng, Lự. Địa bàn cư trú của đồng bào các dân tộc thiểu số rất ít người tập trung đông nhất tại địa bàn vùng sâu, vùng xa và phần lớn ở các xã, bản đặc biệt khó khăn, biên giới. Trong chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi đã dành riêng một dự án 9 về đầu tư phát triển nhóm các dân tộc thiểu số rất ít người và nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn với nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện tiểu dự án 1 thuộc dự án 9 gặp nhiều khó khăn do việc ban hành văn bản hướng dẫn chồng chéo, trùng lặp, vướng mắc rất khó để thực hiện. Ví dụ như vốn giao trước nhưng cơ chế chính sách ban hành sau. Trong 2 năm 2022, 2023, tỉnh Lai Châu được giao nguồn vốn trên 288,2 tỷ đồng gồm cả vốn đầu tư phát triển và vốn sự nghiệp để thực hiện dự án 9, nhưng đến thời điểm này nguồn đầu tư mới giải ngân được 35%, nguồn sự nghiệp mới được gần 11%. Trước tình hình đó, tỉnh ban hành nghị quyết xác định 32 thôn, bản thuộc 15 xã của 4 huyện: Tam Đường, Mường Tè, Nậm Nhùn, Sìn Hồ tập trung đông đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người có khó khăn đặc thù để quyết định đầu tư, cải tạo, nâng cấp, sửa chữa cơ sở hạ tầng theo tiểu dự án 1 thuộc dự án 9. 

Lai Châu có 67 xã nằm trong danh sách các xã khu vực I, khu vực II, khu vực III thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025. Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn I 2021- 2025, tỉnh Lai Châu dự kiến tổng nguồn vốn thực hiện hơn 4.800 tỷ đồng để thực hiện 10 dự án; trong đó năm 2022 hơn 649 tỷ đồng và năm 2023 trên 930 tỷ đồng. Đây được xem là điều kiện thuận lợi để đồng bào dân tộc thiểu số đuổi kịp mức sống bình quân của tỉnh. Chương trình mục tiêu quốc gia đã được các địa phương, đơn vị trên địa bàn tỉnh triển khai quyết liệt. Trong đó có nhiều công trình, dự án về cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội được đầu tư đồng bộ; nhiều mô hình kinh tế, phát triển sản xuất được tổ chức triển khai thực hiện. Đến nay, Lai Châu đã hoàn thành việc phân bổ nguồn vốn chi tiết kế hoạch vốn đầu tư phát triển, dự toán ngân sách nhà nước của chương trình mục tiêu quốc gia đến các cơ quan, đơn vị và cấp trực thuộc. Tuy nhiên, tiến độ thực hiện các dự án thuộc chương trình còn chậm so với kế hoạch. Đến hết tháng 2 năm 2024, toàn tỉnh giải ngân được hơn 1.285 tỷ đồng, mới được 71,5% kế hoạch giao.

Năm 2023, huyện Phong Thổ được giao hơn 143,3 tỷ đồng thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia, gồm trên 77,2 tỷ đồng vốn đầu tư phát triển và hơn 64,8 tỷ đồng vốn sự nghiệp để thực hiện 10 dự án. Việc triển khai chương trình đã từng bước hoàn thiện cơ sở hạ tầng, hỗ trợ đất ở, nhà ở, hỗ trợ liên kết đa dạng hóa sinh kế. Từ đó, thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh, xóa đói giảm nghèo; đồng thời thu hút các nhà đầu tư vào các ngành, lĩnh vực lợi thế của huyện. Đến hết tháng 2 năm 2024, mặc dù giải ngân vốn đầu tư đạt cao, hơn 97%, nhưng giải ngân vốn sự nghiệp chỉ đạt gần 40% kế hoạch vốn, tương ứng với hơn 25,6 tỷ đồng. Trong 10 dự án thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia, đối với huyện Phong Thổ dự án 3 về “Phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các vùng miền để sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị” là dự án khó thực hiện nhất. Trong đó, tiểu dự án 1: phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững gắn với bảo vệ rừng và nâng cao thu nhập cho người dân, đến thời điểm này chưa giải ngân được kinh phí.

Lý giải khó khăn này, bà Mai Thị Hồng Sim - Phó Chủ tịch UBND huyện Phong Thổ cho rằng: “Đối với nội dung trồng rừng, diện tích rừng trồng trên địa bàn huyện chủ yếu thực hiện ở các xã vùng I, không nằm trên địa bàn của các xã vùng II, III; các xã khu vực II, III vùng dự án không có quỹ đất quy hoạch cho lâm nghiệp để mở rộng phát triển trồng rừng. Mặt khác, các hộ trồng rừng phần lớn không phải là hộ nghèo, đất trồng rừng của các hộ gia đình đa phần chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc đã có giấy chứng nhận cho thuê đất của cấp có thẩm quyền”.

Người dân bản Thèn Pả xã Tả Lèng (huyện Tam Đường) được hỗ trợ máy sản xuất.

Trước những vướng mắc trong thực tế về cơ chế, do chính sách ràng buộc, quy định cứng nhắc nên ảnh hưởng tiến độ triển khai rất chậm, tỷ lệ giải ngân thấp. Tỉnh cũng đã kiến nghị trung ương cho chuyển nguồn vốn còn lại của năm 2023 sang năm 2024 để tiếp tục thực hiện. Bởi, kết quả giải ngân vốn là một trong những thước đo đánh giá chương trình có đi vào cuộc sống hay không, khi các mục tiêu tỉnh đặt ra khá cao và vẫn đang còn ở phía trước. Đó là phấn đấu đến cuối giai đoạn I - năm 2025, 25% số thôn, bản thuộc các xã đặc biệt khó khăn thoát khỏi diện đặc biệt khó khăn; 31% số xã ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn và 1 huyện thoát khỏi tình trạng nghèo. Nếu nguồn vốn trả về lại cho trung ương thì việc thực hiện mục tiêu này sẽ rất khó khăn.

Năm 2023, Lai Châu được ghi nhận là địa phương có tốc độ giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số cao, với mức giảm 3,68%, vượt mục tiêu Thủ tướng Chính phủ giao là 3%. Tỉnh có 5 xã ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn. Kết quả này cho thấy, ở Lai Châu, việc triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia đã đem lại hiệu quả tích cực trên các lĩnh vực đời sống xã hội. Tỉnh đã tận dụng thời cơ từ các chủ trương đúng đắn của Đảng, nhà nước trong việc tạo bước phát triển đột phá cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân. Song kết quả giảm nghèo chưa đạt được mục tiêu đa chiều, chưa bền vững, nguy cơ tái nghèo còn cao. Mong muốn của bà con vùng đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay là phải làm thế nào có nguồn lực hỗ trợ để bà con giảm nghèo nhanh, bền vững, nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cũng như phát triển toàn diện các hoạt động về dân số, sức khỏe, giáo dục, văn hóa, y tế; tập trung hỗ trợ sản xuất và sinh kế.

Thời gian tới, các ngành chức năng, các địa phương nên tiếp tục rà soát tất cả các văn bản liên quan, có những vấn đề vướng mắc, khó khăn kiến nghị để điều chỉnh cho phù hợp. Đồng thời, triển khai các chương trình trên tinh thần quyết liệt, chủ động; lấy tính hiệu quả của các chương trình làm mục tiêu hàng đầu chứ không chỉ chú trọng vấn đề giải ngân các nguồn vốn. Bên cạnh đó, UBND tỉnh sớm sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới theo thẩm quyền các quy định, cơ chế, chính sách về nội dung còn thiếu hoặc chưa phù hợp, nhất là các quy định về phân cấp, phân quyền, ủy quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính; đầu tư và sử dụng các nguồn vốn có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, kéo dài để kịp thời tháo gỡ những “nút thắt” trong khó khăn, vướng mắc. Từ đó, việc triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia trên địa bàn tỉnh sẽ đi vào chiều sâu, mang lại diện mạo mới cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số nhất là nâng cao đời sống, vật chất, tinh thần cho người dân.