Hội thẩm là một chức danh tố tụng, là người thực hiện hoạt động xét xử ở Tòa án. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định cụ thể những nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Hội thẩm trong xét xử vụ án hình sự. Đó là nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên toà; tham gia xét xử các vụ án hình sự theo thủ tục sơ thẩm, phúc thẩm; tiến hành các hoạt động tố tụng và biểu quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử. Như vậy có nghĩa hội thẩm là chủ thể “tiến hành” chứ không phải “tham gia” xét xử như quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Đây được coi như dụng ý tăng cường trách nhiệm, đề cao vai trò của Hội thẩm trong hoạt động xét xử vụ án hình sự của các nhà hoạch định chính sách pháp luật tố tụng hình sự.

Với vai trò đặc biệt quan trọng đó, tại kỳ họp thứ nhất, ngày 20/12/2016, Hội đồng Nhân dân (HĐND) huyện khóa XX, nhiệm kỳ 2016 - 2021 đã bầu Đoàn Hội thẩm Tòa án Nhân dân huyện gồm 19 đồng chí. Trong đó, 1 cán bộ Hội Liên hiệp Phụ nữ; 3 giáo viên; 1 cán bộ Đoàn Thanh niên; 1 cán bộ Liên đoàn Lao động; 2 cán bộ Ủy ban MTTQ Việt Nam, 10 đồng chí công tác trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và 1 cán bộ hưu trí. Tương đối đảm bảo đủ về số lượng và thành phần, hợp lý về cơ cấu là điều kiện thuận lợi để Tòa án phân công đối với các vụ án phải có Hội đồng xét xử đặc biệt.

Bên cạnh đó, thực hiện Nghị quyết số 1213/2016/UBTVQH13 ngày 13/6/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Đoàn Hội thẩm, trên cơ sở đó, Thường trực HĐND huyện cũng đã bầu trưởng đoàn, phó Đoàn Hội thẩm nhằm giữ mối liên hệ và đại diện cho Đoàn trên các lĩnh vực hoạt động. Thường xuyên trao đổi cho Chánh án TAND huyện về việc phân công đảm bảo tất cả các hội thẩm đều được tham gia xét xử.

Trao đổi với chúng tôi, ông Trương Văn Cần - Trưởng Đoàn Hội thẩm nhân dân huyện chia sẻ: Sau khi thành lập, do hầu hết hội thẩm đều hoạt động kiêm nhiệm, đa số là lãnh đạo các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể trong huyện nên khó sắp xếp thời gian tham gia xét xử. Trình độ pháp lý chưa đồng đều, thời gian nghiên cứu hồ sơ còn hạn chế. Tuy nhiên, Đoàn luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo và giúp đỡ tạo điều kiện của TAND tỉnh, huyện, Huyện ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam huyện, các cơ quan, đơn vị nơi công tác. Khắc phục khó khăn, bản thân các hội thẩm nêu cao tinh thần trách nhiệm, nỗ lực hoàn thiện, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ thông qua các lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng cơ bản; được trang cấp tài liệu cần thiết phục vụ công tác xét xử. Điều đáng mừng là các đồng chí công tác ở nhiều lĩnh vực nên có kiến thức xã hội tương đối rộng, có uy tín trong Nhân dân, bởi vậy quá trình hoạt động cả nhiệm kỳ đạt nhiều kết quả tích cực.

Được biết, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác, đáp ứng yêu cầu xét xử, TAND tỉnh đã tổ chức 7 lớp tập huấn nâng cao nghiệp vụ cho Hội thẩm Nhân dân huyện. Tập trung vào bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng giải quyết xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính. TAND huyện cũng luôn tạo điều kiện thuận lợi nhất về chế độ chính sách, cơ sở vật chất, điều kiện làm việc của các đồng chí hội thẩm: trang phục, vật dụng cá nhân phục vụ nhiệm vụ; thanh toán chế độ khi nghiên cứu hồ sơ và tham gia xét xử; chế độ tập huấn theo quy định hiện hành; hỗ trợ kinh phí tổng kết công tác hội thẩm hàng năm.

Trong cả nhiệm kỳ, Đoàn Hội thẩm nhân dân huyện đã chủ động triển khai thực hiện chương trình công tác. Trưởng, phó đoàn thể hiện rõ trách nhiệm, vai trò người đứng đầu trong duy trì mối quan hệ chặt chẽ với Tòa án, Thường trực HĐND và Ủy ban MTTQ Việt Nam huyện. Số lượng hội thẩm tham gia xét xử đảm bảo, chất lượng xét xử nâng lên, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ chính trị của địa phương. Từ năm 2016 đến hết năm 2020, TAND huyện đã giải quyết, xét xử tổng số 499 vụ, việc các loại. Trong đó, tổ chức mở 231 phiên tòa xét xử với 304 lượt hội thẩm tham gia. Bình quân, mỗi hội thẩm tham gia xét xử 16 vụ án, có đồng chí tham gia hơn 150 vụ án.

Hội thẩm nhân dân huyện Tân Uyên tham gia xét xử lưu động vụ án tàng trữ trái phép chất độc ngày 27/1/2021 tại bản Sơn Hà (xã Pắc Ta) do TAND huyện tổ chức.

Đánh giá những đóng góp của Đoàn Hội thẩm, đồng chí Dương Thị Tuyết Thanh - Chánh án TAND huyện Tân Uyên khẳng định: Khi được Chánh án TAND huyện phân công tham gia xét xử vụ án, các hội thẩm đều nghiêm chỉnh chấp hành, nêu cao tinh thần trách nhiệm trong xét xử. Đa số dành nhiều thời gian nghiên cứu hồ sơ; những vụ án phức tạp trao đổi với thẩm phán - chủ tọa phiên tòa tìm hướng giải quyết phù hợp, đảm bảo khi bản án, quyết định được ban hành đúng pháp luật, có sức thuyết phục cao và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, cơ quan. Trong quá trình xét xử, các hội thẩm chú trọng theo dõi diễn biến của phiên tòa, thể hiện tính vô tư, khách quan, nghiêm túc, uy nghi, mặc đúng trang phục, tuân thủ triệt để quy trình tố tụng cũng như quyền năng, trách nhiệm của mình. Thông qua tham gia xét xử các loại án, Hội thẩm nhân dân huyện đã góp phần quan trọng tuyên truyền, giáo dục pháp luật, thu hút đông đảo quần chúng Nhân dân tham gia đấu tranh phòng chống và ngăn ngừa tội phạm. Giải quyết tốt các mối quan hệ phát sinh mâu thuẫn trong Nhân dân, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn. Một điều đặc biệt quan trọng là đóng góp vào thành tích chung của TAND huyện: năm 2020, đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đề ra. Các vụ án được giải quyết, xét xử đúng quy định, không có oan sai, không bỏ lọt tội phạm, đúng người, đúng tội; bản án đã tuyên mang tính giáo dục cao, trừng trị đi đôi với khoan hồng. Không có đơn thư khiếu nại, tố cáo tư pháp...

Ghi nhận những nỗ lực, cố gắng, đóng góp của Hội thẩm nhân dân huyện, hằng năm, căn cứ thành tích tham gia xét xử của các hội thẩm, trên cơ sở bình chọn của tập thể TAND huyện đã đề nghị Chánh án TAND tối cao, tỉnh xem xét biểu dương, khen thưởng nhiều cá nhân. Từ năm 2016 đến nay, đã có 3 bằng khen, 11 giấy khen của TAND các cấp trao tặng cho các hội thẩm có thành tích xuất sắc trong thực hiện nhiệm vụ được giao, đặc biệt có đồng chí liên tục hoặc nhiều lần được khen thưởng.