Chị Chẻo Thị Thanh thu hái thảo dược nấu nước tắm.

Theo ông Nguyễn Thanh Cao - Phó Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh, Phó Chủ tịch Hội Đông y tỉnh, tri thức chữa bệnh của người Dao không phải là những kinh nghiệm rời rạc mà là một hệ thống kiến thức được tích lũy, đúc kết qua nhiều thế hệ, gắn với môi trường sống và tập quán sinh hoạt. Từ thực tiễn lao động nơi núi rừng, đồng bào đã tìm ra nhiều bài thuốc quý mang đậm bản sắc dân tộc.

Tiêu biểu là bài thuốc lá tắm của người Dao đỏ tại xã Sìn Hồ. Đây không chỉ là phương pháp chăm sóc sức khỏe đơn thuần mà còn là liệu pháp phục hồi toàn diện, giúp giảm đau nhức xương khớp, thúc đẩy lưu thông khí huyết, cải thiện tuần hoàn máu và tăng cường thể trạng một cách tự nhiên, an toàn.

Người Dao ở Sìn Hồ đã phát triển bài thuốc tắm thành dịch vụ chăm sóc sức khỏe phục vụ du khách. Những bó lá rừng quen thuộc không còn chỉ sử dụng trong phạm vi gia đình mà đã trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, mang đến trải nghiệm văn hóa bản địa gần gũi.

Chị Chẻo Thị Thanh (khu 5, xã Sìn Hồ) cho biết: Thuốc tắm khi nấu gồm khoảng 50 loại cây, trong đó có 15-20 vị chính như: kim ngân, lá vối, thiên niên kiện, quế, hồi, bách quản, tam huyết, sa nhân… chủ yếu là các loại cây mọc trên núi cao, có dược tính tốt. Cơ sở của gia đình tôi hiện có 12 phòng tắm; thời gian mỗi lần ngâm khoảng 15-20 phút, sau đó khách được xoa bóp, bấm huyệt để thư giãn.

Nhận thấy giá trị bài thuốc trên Trường Đại học Y - Dược (Đại học Thái Nguyên) đã tiến hành nghiên cứu, sưu tầm và phát triển các bài thuốc dân gian của người Dao, đặc biệt là các bài thuốc gia truyền điều trị phong tê thấp tại Sìn Hồ. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bảo tồn di sản y học dân tộc mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc ứng dụng, phát triển dược liệu trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Theo bà Lò Thị Yến - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Sìn Hồ, việc công nhận tri thức chữa bệnh của người Dao là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh mà còn đặt ra yêu cầu bảo tồn gắn với phát triển. Đồng thời, khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng trong thực hành và phát huy giá trị di sản. Thời gian tới, địa phương sẽ có định hướng cụ thể để người dân trực tiếp tham gia bảo tồn, truyền dạy và khai thác di sản gắn với phát triển sinh kế bền vững.

Tại các bản du lịch cộng đồng, dịch vụ tắm lá thuốc, xông hơi thảo dược, chăm sóc sức khỏe bằng phương pháp truyền thống… không chỉ mang lại trải nghiệm mới lạ cho du khách mà còn giúp họ hiểu hơn về văn hóa bản địa. Sau hành trình dài, được ngâm mình trong nước lá thuốc để thư giãn, phục hồi sức khỏe chính là cách tri thức dân gian được đưa vào đời sống một cách tự nhiên.

Ở nhiều bản người Dao, các bài thuốc gia truyền đã trở thành sản phẩm du lịch. Người dân có thêm thu nhập từ việc trồng, thu hái, sơ chế dược liệu, làm dịch vụ tắm thuốc và hướng dẫn trải nghiệm.

Cây thuốc nam của người Dao.

Chị Lù Thị Phương (bản Sì Thâu Chải, xã Tả Lèng) chia sẻ: Gia đình tôi làm homestay, du khách sau khi tham quan không gian hoặc dịch vụ vui chơi…, được nghỉ ngơi, ngâm chân, tắm lá thuốc để thư giãn, giảm mệt mỏi và phục hồi sức khỏe. Đến với Sì Thâu Chải, du khách không chỉ chinh phục các đỉnh núi cao mà còn được trải nghiệm các bài thuốc gia truyền của người Dao.

Lợi ích kinh tế từ dịch vụ này đang tạo động lực để cộng đồng chủ động gìn giữ tri thức, bảo vệ nguồn dược liệu và truyền dạy cho thế hệ sau. Tuy nhiên, để di sản tồn tại bền vững trong đời sống hiện đại, việc phát triển cần đi đôi với chuẩn hóa, kiểm soát chất lượng. Từ đó, gìn giữ các bài thuốc quý, đồng thời kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.