Cùng Trưởng bản Nậm Bon 1 - ông Vàng Văn Chủng, chúng tôi ngược dốc lên đồi chè của bản. Những luống chè xanh mơn mởn chạy dài, những búp chè đung đưa trước gió đón lấy những tia nắng sớm mai. Điều chúng tôi dễ nhận thấy nhất là những búp chè ở đây khi lá được hình thành đều bị xòe ra mà không cuộn tròn như những búp chè ở nhiều vùng khác. Như hiểu băn khoăn của chúng tôi, ông Chủng phân trần: “Gần đây, cây chè trong bản cho búp bé và lá non bắt đầu xòe ra. Năng suất không đạt như mong muốn. Bản đang tuyên truyền bà con tích cực chăm sóc cho cây chè”. 

Người dân hái chè quá dài diễn ra khá phổ biến ở xã Phúc Khoa (huyện Tân Uyên).

Cách đó không xa, gia đình ông Vàng Văn Dèn đang thu hoạch chè, đôi bàn tay thoăn thoát hái chè, chiếc lu cở sau lưng chẳng mấy chốc đã đầy. Tiến lại gần, quan sát chúng tôi thấy, bàn tay ông Dền cầm lấy 1 khóm chè (không kể bé, lớn hay non, già), có trong tay bao nhiêu búp, lá, ông giật hái bấy nhiêu. Lau vội giọt mồ hôi đang lấm tấm trên khuôn mặt, ông Dền cho hay: “Giờ đang vào mùa thu hoạch lúa, gia đình tôi tranh thủ lên nương thu hái chè. Thời điểm này hái thì khoảng hơn 40 ngày nữa mới có lứa chè mới, vì thế chúng tôi có thời gian làm mùa”. Qua trò chuyện với ông Dền, chúng tôi được biết, hái chè dài dường như là thói quen của các hộ trồng chè trong bản, bởi theo bà con, hái dài không tốn công sức, thu hoạch nhanh và đặc biệt khi bán vẫn tương đương với giá chè hái đúng theo kỹ thuật 1 tôm 2 - 3 lá.

Chia tay bản Nậm Bon 1, chúng tôi tiếp tục hành trình thâm nhập đồi chè tại bản Ngọc Lại. Từng tốp người hái chè thuê vẫn miệt mài trên những nương chè dù mặt trời đã đứng bóng. Dừng tay, chị Hoàng Thị Én (bản Phiêng Hào, xã Mường Khoa, huyện Tân Uyên) cho biết: “Tôi đi hái thuê cho gia đình Nguyễn Duy Hà (bản Ngọc Lại), trung bình mỗi cân chè chúng tôi sẽ được trả 1,8 nghìn đồng. Vì các chủ vườn chè không yêu cầu gắt gao về việc hái đúng kỹ thuật, nên chúng tôi hái chè dài, khối lượng được nhiều hơn, thu nhập tăng. Nếu hái chè 1 tôm 2 lá, mỗi ngày chúng tôi chỉ hái được 70kg (tiền công hơn 100 nghìn đồng) nhưng nếu hái chè dài thì hái được 120kg (tiền công hơn 200 nghìn đồng)”.

Là người trồng chè lâu năm, đồng thời là Chủ nhiệm HTX Phúc Khoa, ông Hoàng Văn Phúc lý giải rằng, hái chè là khâu đặc biệt quan trọng trong toàn bộ các bước kỹ thuật để cho ra một sản phẩm chè búp tươi ngon và chất lượng. Hái chè cũng là khâu cuối cùng của quá trình trồng nhưng lại là khâu đầu tiên khi chế biến. Do đó, hái chè quá dài không những ảnh hưởng trực tiếp tới sản lượng và chất lượng chè năm đó mà còn ảnh hưởng nặng nề đến những năm sau đó. Bình thường từ 8 - 10 ngày, chè cho một lứa hái, hái đúng kỹ thuật 1 tôm 2 - 3 lá, phải chừa lại một số lá non nhất định để cây chè có khả năng quang hợp tốt, tạo ra các búp mới từ các mầm nách. Đặc biệt, chè không có cành quả riêng, mầm sinh thực và mầm dinh dưỡng cùng nằm trên một nách lá. Nếu hái chè quá dài, 40 ngày sau mới cho ra búp chè mới. Điều quan trọng hái quá dài sẽ hái luôn cả lá bánh tẻ và lá cá, tương đương hái luôn mầm sinh trưởng của búp chè sau. 

Ông Phúc cho biết thêm, theo phân vùng nguyên liệu của tỉnh, HTX Phúc Khoa được giao 200ha nhưng hiện nay vùng nguyên liệu được nhập chưa đến 120ha. Bởi, bà con trong xã hái chè quá dài (hơn 20cm) nên chúng tôi không thể nhập, nếu nhập thì bắt người dân ở lại nhặt và hướng dẫn kỹ thuật hái cho bà con, vì thế họ lại ồ ạt xuống HTX Tân Tiến (bản Phúc Khoa) bán.

Đi qua những năm tháng với biết bao thăng trầm, kể từ khi cây chè bén rễ trên đất Tân Uyên, cũng là người luôn trăn trở và mong muốn sản phẩm chè Tân Uyên xây dựng được thương hiệu và vững bước trên thương trường, trao đổi về vấn đề trên, ông Vũ Ngọc Sang - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc Công ty Cổ phần Trà Than Uyên cho hay: Nếu 1 búp chè vượt quá 1 tôm, 2 - 3 lá thì trước tiên phải sàng lọc cậng, phân loại chè thì sản phẩm chè thành phẩm mới đảm bảo. Nhưng muốn tách được cậng chè phải đầu tư thêm máy móc, riêng máy tách cậng cũng có giá trên 2 tỷ đồng. Nếu đưa tất cả vào chế biến thì sản phẩm làm ra sẽ bị vụn rất nhiều; chất lượng chè không đảm bảo, giá thành bán ra chỉ được 70% so với giá chè hiện tại. Đặc biệt, dần dần sẽ mất đi thương hiệu và kể cả khách hàng tiêu thụ sản phẩm. 

Khẳng định sự việc này đang diễn ra trên vùng chè nguyên liệu xã Phúc Khoa, ông Ngọ Doãn Bình - Trưởng Phòng Nông nghiệp và Phát triển huyện Tân Uyên cho biết: “Sau khi tiếp nhận thông tin từ cơ sở, chúng tôi chủ động phối hợp với UBND xã tuyên truyền, phân tích những mối nguy hại khi hái chè quá dài; cử cán bộ kỹ thuật hướng dẫn quy trình hái chè cho bà con. Đồng thời, gửi thông báo tới các đơn vị, công ty và HTX chuyên sản xuất, thu mua chè, yêu cầu không được thu mua chè búp tươi hái quá dài”.

Thiết nghĩ, với người trồng chè, cây chè thuộc quyền sở hữu, có quyền quyết định cách chăm sóc, cách hái chè sao cho phù hợp. Nhưng về lâu dài, hái chè quá dài sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của cây chè và sản phẩm chè nói chung. Chính vì thế, cần nâng cao nhận thức và hướng dẫn kỹ thuật hái chè cho mỗi người dân, để cây chè mang lại nguồn thu nhập ổn định và lâu dài.