Bà Tòng Thị Lải – Người Thái bản Cáp Na 2 – xã Tà Hừa, huyện Than Uyên cho biết: Các món ăn của người Thái khá phong phú, hoàn toàn được chế biến từ nguồn nguyên liệu tự nhiên. Phương pháp chế biến các món nướng, luộc, hấp hay hun khói chủ yếu là kinh nghiệm từ lâu đời lưu truyền lại song mỗi món ăn lại có hương vị riêng mà không thể lẫn với bất kỳ món ăn của dân tộc nào khác. Các loại thực phẩm trước khi chế biến đều được tẩm, ướp gia vị rất cầu kỳ, bà con chú trọng phối hợp các vị đắng, cay, mặn, chát để người ăn cảm thấy vừa miệng, ăn một lần là nhớ mãi…

Bà con người Thái xã Tà Hừa tham gia thi làm cơm lam tại Ngày hội văn hóa thể thao các dân tộc huyện Than Uyên.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, là cư dân sinh sống ở gần nguồn nước vì vậy bà con rất thạo tìm kiếm các nguồn thực phẩm từ sông, suối để cải thiện bữa ăn hằng ngày và đãi khách khi đến gia đình. Điều này cũng tạo nên nét văn hoá đặc trưng của người Thái thể hiện qua cách chế biến món ăn từ cá. Món đặc sản từ cá là “pa pỉn tộp”, “pa pỉn lạp”. “Pa pỉn tộp” dùng loại cá tương đối to, mổ đằng lưng, sau đó cho hành, tỏi, mắc khén, lá thì là và vào trong. Uốn gập đầu cá vào đuôi kẹp vào que để nướng. Trong khi nướng que kẹp ở giữa nướng hai con một lần. Cá chín vàng từ trong ra ngoài ăn thơm ngậy. Bí quyết để cá giữ được vị thơm, ngon, không tanh là khi ướp cá bà con thêm nước măng chua và ớt bột khô. Với “pa pỉn lạp” thì cá được chặt đầu băm nhỏ, đánh vẩy, đuôi, băm kỹ trộn với hành tỏi và nấu chín. Khi cá chín thường ăn kèm với các loại rau sống như rau cải, rau dền, rau sam, thì sam, húng...

Các loại nước chấm của người Thái tương đối đa dạng. Ví như các loại thịt luộc như: gà, vịt, lợn... thì lấy gan lợn (hoặc tiết gà) giã nhỏ với mắm, muối, gừng, tỏi, mì chính. Nhưng đặc biệt phải kể đến loại nước chấm được làm từ quả “mắc có” chua chua, ngọt ngọt, hay lấy lá “sủm phát” giã nhỏ ăn kèm với mỡ lợn thì làm mất đi vị béo, ngấy của mỡ; ăn với măng đắng thì giảm đi vị đắng. Một loại nước chấm rất ngon được chế biến từ hạt đậu tương nấu chín nhừ, ủ một tuần trong chum khi ăn thì múc ra chế thêm muối, mì chính.

Trong dịp lễ tết, người Thái có rất nhiều món ăn ngon để tiếp đãi khách. Món ăn truyền thống trong lễ, tết của người Thái và cũng là một món ăn dân tộc gần gũi nhất của họ, được gọi là “lạp”. Lạp được làm từ thịt bò, trâu, cá băm nhuyễn với rau bạc hà thái nhỏ và nước cốt chanh.Từ nguyên liệu là thịt lợn người ta chế tiết canh, lạp cỏi, thịt nướng và dồi lợn. Món “lạp cỏi” nguyên liệu chủ yếu là thịt nạc băm, lấy cả phần bì, cho hành, tỏi, gừng, mắm, muối, ớt, mì chính cùng với quả chua bóp lẫn với nhau sau đó mang ra dùng. Món dồi lợn, lấy các phần thịt cùng với phổi, hạt lạc rang trộn cùng hành tỏi, ớt, hạt tiêu, cơm xôi, nhồi vào ruột lợn làm sạch, sau đó luộc chín.  Món thịt chua cũng là món mà bà con người Thái hầu như ai cũng biết làm. Thịt sống, lấy gạo rang chín giã thành bột mịn rắc lên thịt, sau đó ướp ở trong chum, cho thêm muối. Thịt chua có thể để hàng tháng khi đến bữa thì gia đình mang ra đun nấu.

Ngày tết người Thái hay gói các loại bánh như bánh chưng, bánh nếp, đồ xôi hoặc cơm lam. Nguyên liệu chủ yếu là gạo nếp. Khi gói bánh chưng người ta phải ngâm gạo, sau đó rắc gio đốt từ rơm nếp đã lọc kỹ, gói xong thì luộc. Còn bánh nếp thì chế biến bằng cách giã gạo thành bột mịn, nhào cùng với nước, cho nhân đỗ hay đường vào gói làm nhân. Nấu bằng cách hấp ở trong chõ.

Theo bà Tòng Thị Lải thì cách tạo các loại xôi màu của người Thái cũng rất đặc biệt, để tạo xôi màu tím bà con lấy loại lá của cây có tên là “co khẩu cắm”, đun sôi, khi đun cho cả tro bếp vào, lọc lấy nước còn ấm thì cho gạo vào ngâm một đêm, hôm sau đồ xôi. Để có xôi màu đỏ thì bà con dùng lá “co khẩu đeng” đun sôi, khi đun cho thêm tro bếp vào cùng, lọc lấy nước và để ấm cho gạo vào ngâm một đêm, sau đó đồ xôi. Hoặc lấy nghệ giã vắt lấy nước sau đó đổ gạo vào ngâm một đêm, hôm sau nấu thì có xôi màu vàng. Đặc biệt là người Thái có phương pháp đồ xôi cách thủy bằng chõ gỗ, xôi chín bằng hơi, mềm, dẻo, không dính tay. Xôi chín mang ra quạt bớt hơi,  đựng vào “coóng khẩu”, giữ cho cơm dẻo lâu.

Đặc biệt nhất là trong bữa ăn khi có khách gia đình làm cơm khi rót rượu lúc nào cũng đặt 2 chén ở phía ngồi của gia chủ trước khi uống chén rượu đầu tiên, người Thái có tục lệ rót mời tổ tiên uống trước nên phải rót rượu vào hai chén đặt trên mâm đó để làm lý. Trong bữa ăn ai muốn xin phép ra ngoài thì đặt đôi đũa lên trên miệng bát, như vậy khi quay lại mới không bị phạt rượu. Theo người Thái lý rượu là lý to nhất, mọi người đang dùng bữa, ai muốn xin phép không dùng bữa nữa thì phải đặt chéo hai đũa lên trên miệng bát và ra ngoài.

Những nét độc đáo trong văn hóa ẩm thực của đồng bào Thái đã và đang góp phần quan trọng trong việc tạo nên sự phong phú, đa dạng trong văn hóa ẩm thực của cộng đồng các dân tộc tỉnh Lai Châu.