Những ngày cuối năm chúng tôi có dịp đến xã Ma Ly Pho (huyện Phong Thổ). Khó có thể kể hết được những đổi thay trên mảnh đất biên giới quá nhiều khó khăn này. Ở hầu hết các bản, những nương sắn, nương ngô cằn cỗi đã được bao phủ bởi màu xanh bạt ngàn của chuối. Hạ tầng cơ sở từ điện, đường, trường, trạm được xây dựng khang trang, sạch đẹp. Bà con ai cũng đồng lòng, phấn đấu quyết tâm đạt chuẩn nông thôn mới. Anh Lù Vần Lìn – Trưởng bản Sòn Thầu 1 cho biết: Triển khai xây dựng nông thôn mới, bản lồng ghép hiệu quả nguồn vốn từ các chương trình dự án; vận động nhân dân đẩy mạnh phát triển kinh tế, trồng lúa kết hợp trồng ngô, sắn thương phẩm. Từ năm 2013 đến nay, bà con mạnh dạn đưa cây chuối tây vào trồng, hộ ít thì trồng khoảng 1ha, hộ nhiều 3-4ha. Thu nhập từ các loại cây trồng giúp bà con nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống. Việc cơ giới hóa sản xuất nông nghiệp được đẩy mạnh, 88% hộ dân dùng máy cày để làm đất. Hiện nay, 97% số hộ dân trong bản đã có xe máy, 70% số hộ có ti vi, một số hộ mua được ô tô vận chuyển chuối. Cả bản chỉ còn 8/37 hộ nghèo. 100% trẻ em trong độ tuổi đi học được đến trường. Trong bản không có tình trạng di cư tự do, không có người nghiện ma túy, các tệ nạn xã hội khác được ngăn chặn, đẩy lùi. Đặc biệt là, người dân tự nguyện hiến hàng trăm mét vuông đất, ủng hộ ngày công, góp tiền mua vật liệu xây dựng làm đường giao thông nông thôn. Giao thông nối từ quốc lộ 12 đến bản được trải bê tông sạch đẹp; 85% hộ dân đã có đường bê tông đến tận nhà. Nông thôn mới đã và đang mang lại diện mạo mới cho các bản làng trên biên giới.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, Lai Châu có 4 huyện biên giới gồm: Mường Tè, Sìn Hồ, Phong Thổ và Nậm Nhùn, với 17 dân tộc, trên 20 vạn người cùng sinh sống. Bà con chủ yếu sản xuất nông nghiệp, tập quán canh tác còn lạc hậu nên hiệu quả sản xuất thấp, tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo cao, chiếm trên 45%. Tập tục lạc hậu trong việc cưới, việc tang và lễ hội chậm được xóa bỏ. Tình trạng di cư tự do, xuất cảnh bất hợp pháp, buôn lậu, mua bán phụ nữ, trẻ em, ma túy còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp. Các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo tuyên truyền chia rẽ khối đại đoàn kết các dân tộc.

Năm 2011, chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới (NTM) bắt đầu triển khai trên địa bàn tỉnh. Trong điều kiện còn nhiều khó khăn song với quyết tâm cao, 100% các huyện biên giới đã ban hành Nghị quyết của Đảng bộ, HĐND về Chương trình xây dựng NTM đến năm 2020; cùng với đó, Ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới các cấp được thành lập, ban hành quy chế hoạt động và phân công nhiệm vụ cho các thành viên; 23/23 xã cũng thành lập Ban Chỉ đạo, Ban Quản lý xã; 100% các thôn, bản đều thành lập ban phát triển thôn, bản.

Xác định nông dân là chủ thể trong xây dựng NTM, ngay từ khi bắt đầu triển khai chương trình, các cấp, ngành trong tỉnh đã đặc biệt quan tâm đến công tác tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức cho cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và Nhân dân các dân tộc trên địa bàn các xã biên giới về mục tiêu, nội dung, nhiệm vụ của chương trình; về vai trò,  quyền lợi, nghĩa vụ của Nhân dân trong thực hiện. Cùng với đó, tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo, nâng cao năng lực làm công tác xây dựng NTM cho trên 5.000 lượt cán bộ, người dân các xã biên giới. Tổ chức các hội thi, hội thảo chủ đề về xây dựng NTM với nhiều nội dung phong phú, đã xây dựng và in ấn cấp phát 2.700 cuốn thông tin Nông dân Lai Châu; 750 cuốn “Sổ tay tuyên truyền về xây dựng nông thôn mới”; 16.500 tờ rơi, nhiều pa nô, áp phích và các băng rôn khẩu hiệu cho các xã biên giới.

Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí cũng đã thể hiện được vai trò xung kích trên mặt trận tuyên truyền, định hướng, nhân rộng các mô hình và gương điển hình tiên tiến trong xây dựng NTM. Nhờ đó, nhân dân các dân tộc chung sức, đồng lòng, tự nguyện đóng góp hàng nghìn mét vuông đất, hàng chục nghìn ngày công lao động để xây dựng các công trình phúc lợi công cộng.

Tiếp sức cho các xã trong xây dựng NTM, từ năm 2011 đến nay, nguồn vốn trực tiếp chương trình NTM đầu tư cho các xã biên giới trên 300 tỷ đồng. Chủ yếu là đầu tư xây dựng các công trình hạ tầng thiết yếu như giao thông, nước sinh hoạt, thuỷ lợi, vệ sinh môi trường nông thôn, phát triển sản xuất. Đến hết năm 2013, 100% các xã biên giới đều công khai quy hoạch và đề án xây dựng NTM tại ƯBND xã và được công bố rộng rãi tới các thôn, bản, có quy chế quản lý hoặc gắn với các quy ước, hương ước của địa phương.

Cùng với đó, việc bố trí sắp xếp ổn định dân cư được các cấp, các ngành đặc biệt quan tâm và có sự phối hợp chặt chẽ trong chỉ đạo và tổ chức thực hiện, các điểm bố trí, sắp xếp, ổn định dân cư phù hợp, an toàn, đảm bảo, ổn định phát triển sản xuất và dân sinh, nhân dân đến nơi ở mới có điều kiện tốt hơn nơi ở cũ, cơ sở hạ tầng tương đối đồng bộ và khang trang hơn, môi trường được cải thiện. Hệ thống chính trị ở cơ sở tiếp tục được củng cố, kiện toàn, nhận thức của nhân dân được nâng lên, an ninh quốc phòng được giữ vững, nhân dân phấn khởi lao động sản xuất, yên tâm ổn định tại nơi định cư mới.

Trong điều kiện kinh phí còn nhiều khó khăn, nhiều hộ đã chủ động khai hoang, mở rộng diện tích canh tác, hình thành các mô hình sản xuất có hiệu quả. Nhờ đó đã giúp các địa phương phân bố lại lao động trên địa bàn, khai thác các tiềm năng thế mạnh của vùng, đẩy mạnh phát triển sản xuất, giữ vững chủ quyền an ninh biên giới quốc gia, hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do thiên tai gây ra.

Để nâng cao thu nhập, làm tiền đề cho việc thực hiện các tiêu chí khác, những năm qua việc đầu tư các mô hình phát triển kinh tế khu vực biên giới ngày càng được chú trọng và đem lại hiệu quả kinh tế cao. Từ 2009 đến nay đã đầu tư 46 mô hình, trong đó có 38 mô hình trồng trọt với diện tích 390,5ha; 6 mô hình chăn nuôi với quy mô 4.950 đầu con; 3 mô hình thủy sản với 3ha; 3 mô hình lâm nghiệp với 130,5ha, 200 chậu địa lan; 10 mô hình thử nghiệm các giống lúa, ngô mới. Tất cả các mô hình đều được triển khai thực hiện đúng tiến độ, đúng yêu cầu và phù hợp với lịch thời vụ sản xuất. Bằng nguồn vốn khoa học của tỉnh, đã thực hiện thành công 1 số dự án chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, đó là: dự án trồng thâm canh thảo quả dưới tán rừng; thâm canh cá rô phi đơn tính, nuôi cá nước lạnh; tăng vụ lúa đông xuân tại xã Ka lăng, Thu Lũm (Mường Tè), xã Ma Ly Chải, Vàng Ma Chải, Mù Sang (Phong Thổ), xã Trung Chải, Nậm Ban (Nậm Nhùn); thâm canh tổng hợp nhằm nâng cao năng suất, hiệu quả trong sản xuất lúa tại Pa Tần (Sìn Hồ); phát triển cây củ, quả từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung, mô hình trồng chuối tại huyện Mường Tè, Phong Thổ, Sìn Hồ; xây dựng mô hình thử nghiệm một số giống lúa chịu lạnh, ngô chịu hạn tại địa bàn một số xã vùng cao các huyện Phong Thổ, Sìn Hồ...

Các mô hình triển khai thực hiện đạt kết quả tốt, không chỉ làm thay đổi nhận thức của người dân trong việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực trên địa bàn mà góp phần đưa tổng sản lượng lương thực năm sau cao hơn năm, trước đời sống nhân dân các dân tộc được cải thiện đáng kể, góp phần giảm nghèo bền vững trên địa bàn dân cư.

Nhờ sự nỗ lực vào cuộc của cấp ủy, chính quyền các cấp, sự đồng thuận của nhân dân, từ năm 2011 đến nay có hơn 100km đường giao thông nông thôn trục bản, ngõ bản, nội đồng các xã biên giới được xây mới, nâng cấp; 80km kênh mương thuỷ lợi, nhiều công trình nước sinh hoạt, nhà văn hoá, trường  học  được xây mới, sửa chữa. Nếu như năm 2011, khi bắt tay xây dựng NTM, bình quân các xã biên giới đạt khoảng 2,5 tiêu chí/xã thì đến nay đạt 10,83 tăng 8,33 tiêu chí so với năm 2011, đặc biệt trong năm 2018 có 2 xã biên giới là Ma Ly Pho và Thu Lũm dự kiến đạt chuẩn.

Theo đánh giá của đồng chí Vương Đức Lợi – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nhờ xây dựng NTM, kinh tế - xã hội ở tuyến biên giới đã có nhiều chuyển biến tích cực, đời sống vật chất, tinh thần đồng bào các dân tộc được nâng lên đáng kể. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân ở nhiều địa phương chưa khai thác hết tiềm năng, thế mạnh sẵn có. Việc nhân rộng mô hình phát triển kinh tế còn hạn chế. Chưa huy động được nhiều nguồn lực xã hội để hỗ trợ trực tiếp cho chương trình. Do vậy, thời gian tới, cần tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền và nhân dân trong xây dựng NTM. Tiếp tục thực hiện các mô hình phát triển kinh tế phù hợp với lợi thế địa phương nâng cao thu nhập cho nhân dân. Huy động các nguồn lực tại chỗ và hỗ trợ từ các tổ chức cá nhân để duy trì và nâng cao các tiêu chí nông thôn mới…