Bi cực của “nàng tiên nâu”
Có 5 năm trong quân ngũ với vai trò là lính trinh sát, đến năm 1976, ông Tơ được ra quân, sau đó về làm Phó Bí thư Huyện đoàn Mường Tè. Năm 1989 vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, các con không ai chăm sóc, ông quyết định xin nghỉ việc để tiện chăm lo cho gia đình.
Những tưởng bên gia đình vợ con thì cuộc sống sẽ tốt hơn. Nào ngờ “nàng tiên nâu” đã đưa ông tới tận cùng của sự khổ cực. Những cơn thèm thuốc hoành hành như muốn cấu xé thân xác ông thành trăm mảnh. Mọi đồ đạc trong nhà cũng dần “đội nón ra đi”.
Kể cho chúng tôi nghe về những ký ức buồn không thể nào quên, đôi mắt ông như ngấn lệ: “Tôi còn nhớ như in cái hôm ở nhà trông con bị ốm vẫn còn ẵm ngửa trên tay cho vợ đi nương. Trong lúc nửa tỉnh nửa mê của “nàng tiên nâu”, tôi đã đổ bát gạo vào nồi vừa chế biến thuốc phiện để nấu cháo cho con. Thế rồi ăn hết bát cháo, con tôi lịm đi cả tiếng đồng hồ, sau đó nôn ọe mất mấy ngày”.
Sau lần ấy, ông Tơ đào một cái hố trong nhà để khi nào lên cơn sẽ nhảy xuống đó tự cai. Những bĩ cực của “nàng tiên nâu” gây ra khiến ông suy nghĩ lại. Chẳng lẽ bản lĩnh của một người lính trinh sát, rồi đã từng làm đến Phó Bí thư Huyện đoàn đến từng xã bản hô vang lời dạy của Bác với thanh niên: “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền, đào núi và lấp biển, quyết chí ắt làm nên” mà lại để cuộc đời ngã xuống vực sâu bởi “nàng tiên nâu”. “Mất vài ngày suy nghĩ về lời dạy của Bác với thanh niên, tôi đã quyết tâm tự cai bằng cách cho cả vợ con cùng đi vào nương ở tận rừng sâu. Những lúc lên cơn nghiện, vợ con tôi trói chân tay lại. Lúc đầu tưởng chừng không thể vượt qua. Nhưng rồi với bản lĩnh của người lính trinh sát, tôi đã vượt qua tất cả, để rồi lao vào công việc của trồng lúa, đi nương, làm cỏ cho đến khi thu hoạch. Sau lần ấy tôi đã chính thức cai nghiện thành công khiến nhiều người trong xã, trong bản cảm thấy ngỡ ngàng”.

Nghệ nhân Pờ Lóng Tơ (thứ 5 từ phải sang) trò chuyện với các học viên lớp truyền dạy tại xã Ka Lăng (huyện Mường Tè).

Ánh sáng của Đảng, Bác Hồ soi rọi
Sau khi tự cai nghiện thành công và trở lại cuộc sống bình thường, ông Pờ Lóng Tơ lại nhớ về những kỷ niệm đẹp của một thời quân ngũ, công tác đoàn, đặc biệt là bản sắc văn hóa của dân tộc Hà Nhì với những bài hát, điệu múa, đặc biệt là “Trường ca xa nhà ca” dài hàng đêm kể mà ông đã từng được chứng kiến cha mình và các bậc cao niên diễn xướng trong những đêm hội của người Hà Nhì.
Với bản tính năng động, nhiệt tình, ông mày mò, tìm hiểu từ những bậc cao niên trong xã, các xã lân cận, và tất cả những địa phương có người Hà Nhì sinh sống trên địa bàn huyện. Chính điều này khiến nhiều người dân trong xã, trong bản còn nói rằng: “Ông Tơ tự cai nghiện thành công thì giờ lại dở hơi đi sưu tầm, tìm hiểu những thứ chẳng biết để làm gì”.
Ông Tơ tâm sự: Bỏ ngoài tai những lời nói đó và nhớ như in vào năm 2007 có cán bộ xã, rồi cán bộ huyện đến bản tuyên truyền: “Học tập và làm theo Bác”, nói một cách đơn giản là mỗi chúng ta hãy tích cực làm những điều tốt có lợi cho cộng đồng, gia đình và xã hội, đồng thời hạn chế những điều xấu. Chính những lời nói ấy của cán bộ đã tiếp thêm sức mạnh để tôi nghiên cứu, sưu tầm bản sắc của dân tộc mình. Nhiều đêm tôi đã thức trắng để ghi chép lại những gì các cụ truyền lại.
Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nguyễn Trọng Hiến chia sẻ: “Pờ Lóng Tơ chính là pho tượng sống về văn hóa của người Hà Nhì. Ông đã chủ trì các lớp truyền dạy về văn hóa dân gian của người Hà Nhì do tỉnh tổ chức ở các xã trên địa bàn huyện; hướng dẫn các xã bản duy trì các lễ, tết, hội hàng năm. Đặc biệt, ông phối hợp nghiên cứu sưu tầm và xuất bản được 3 tác phẩm: Tập quán quản lý và khai thác rừng, đất rừng, nguồn nước của dân tộc Hà Nhì ở Mường Tè - Lai Châu (năm 2008); Trường ca xa nhà ca của người Hà Nhì (năm 2009); Sử thi Phùy ca na ca dân tộc Hà Nhì huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu (năm 2011)... Chính nhờ vào những thành quả ấy, năm 2019 ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú”.
Sau những ngày đi sưu tầm nghiên cứu không biết mệt mỏi, giờ đây những bản của người Hà Nhì lại hân hoan đón ông trở lại truyền dạy bản sắc văn hóa của chính dân tộc mình với thế hệ trẻ. “Chúng tôi thấy nghệ nhân Pờ Lóng Tơ truyền đạt rất dễ nghe, dễ nhớ và dễ thực hiện. Tham gia lớp truyền dạy chúng tôi đã hiểu, nắm bắt đầy đủ nội dung cơ bản Trường ca xa nhà ca và có thể diễn xướng lại. Với vai trò là cán bộ văn hóa xã Ka Lăng (huyện Mường Tè) tôi sẽ tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu và truyền dạy cho thế hệ sau về Trường ca xa nhà ca nói riêng và bản sắc văn hóa của người Hà Nhì nói chung” - anh Mạ Lý Phạ bộc bạch.
Hình ảnh của vị cha già dân tộc đối với lão nghệ nhân Pờ Lóng Tơ lại rất thân thương, gần gũi bởi những lời dạy của Bác chính là động lực, là niềm tin trong quá trình công tác, cũng như giúp ông vượt qua những bĩ cực của “nàng tiên nâu” và sau này là chặng đường dài sưu tầm, bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Có lẽ chính vì vậy mà ông đã bộc bạch với chúng tôi rằng “Tim tôi luôn có Bác”.