Các tập đoàn, doanh nghiệp Việt Nam như Viettel, FPT, CMC, VNPT, MISA đã chủ động đầu tư mạnh vào AI, triển khai trợ lý ảo, nền tảng phân tích dữ liệu, y tế số, tài chính và logistics thông minh.

Từ học sinh, sinh viên đến những người đã đi làm, chỉ cần mở điện thoại, máy tính, gõ một câu hỏi, chưa đầy một giây sau đã có ngay câu trả lời. AI âm thầm len lỏi vào từng ngóc ngách cuộc sống hằng ngày, nhẹ nhàng nhưng mạnh mẽ và lan tỏa sâu sắc.

Không ai có thể phủ nhận những tiện ích to lớn mà AI đang mang lại như tiết kiệm thời gian, tăng năng suất, mở ra rất nhiều hướng đi mới… Thế nhưng, đằng sau những ưu việt nhìn thấy được, dường như đang bắt đầu xuất hiện những yếu tố cần được quan tâm, nghiên cứu, đó là người sử dụng AI sẽ trở nên ngại tư duy, ngại quyết định. Sử dụng AI là đương nhiên nhưng vấn đề cần suy nghĩ là: Chúng ta có cần giữ vai trò làm chủ hay giao phó cho AI để nhẹ gánh hơn.

Khi mà AI đã và đang thay thế con người ở rất nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống thì việc phụ thuộc AI là rất dễ dàng xảy ra bất cứ lúc nào, bất cứ thời điểm nào. Trong học tập, AI tóm tắt tài liệu, giải bài tập; trong công việc, AI soạn thảo văn bản, phân tích dữ liệu, đề xuất nhiệm vụ; trong đời sống hằng ngày, AI nhắc việc, theo dõi sức khỏe… Thậm chí, hiện nay AI có thể trở thành một người bạn tâm giao, thấu hiểu suy nghĩ, tình cảm đối với nhiều người - điều mà trước đây tưởng như chỉ có con người mới có thể làm được. Như vậy, AI không còn là công nghệ xa lạ mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong nhịp sống thường nhật của rất nhiều người.

Thực tế nêu trên cho thấy, AI đã và đang làm cho đời sống con người dễ dàng hơn, thuận lợi hơn, tự tin hơn trong cuộc sống; nhưng AI cũng đã và đang làm cho chúng ta giảm đi tư duy độc lập, giảm đi khả năng phân tích, phản biện để tự tìm ra câu trả lời. Ở đây, vấn đề cần quan tâm là AI có bào mòn năng lực tư duy, khả năng sáng tạo của người sử dụng hay không?

Hiện nay, một số người hoàn toàn tin tưởng vào AI để định hướng công việc, giải quyết khó khăn, thậm chí quyết định hướng đi của bản thân, của tập thể mà quên mất vấn đề quan trọng là các cơ sở để AI đưa ra kết luận, lời khuyên chưa chắc đã hoàn toàn chính xác… Nếu người dùng không kiểm chứng, không đối chiếu và cân nhắc, hậu quả có thể đưa chúng ta từ những sai sót nhỏ trong học tập đến những quyết định sai lầm trong công việc, sức khỏe hay tài chính. Bên cạnh đó, quá trình sử dụng AI đồng nghĩa với việc dữ liệu cá nhân liên tục được thu thập và phân tích trong âm thầm và thực tế không thể tránh khỏi là quyền riêng tư có nhiều khả năng bị xâm phạm mà người sử dụng khó nhận ra.

AI là siêu công cụ do chính con người tạo ra để phục vụ con người nhưng hiện nay AI đang dần dần thay thế con người trong rất nhiều lĩnh vực. Khi đưa ra những định hướng, quyết định, AI có trong đó cảm xúc hay trách nhiệm của con người hay chưa? Nên chăng, người sử dụng cần coi AI như một trợ lý, chứ không nên tạo ra thói quen phụ thuộc hoàn toàn. Nếu lãng quên vai trò của con người tạo ra AI để phục vụ con người, chúng ta có thể không chỉ đánh mất năng lực tư duy mà còn đánh mất chính bản sắc của mình - đây lại chính là phẩm chất làm nên sự khác biệt giữa con người và công nghệ.

Tận dụng tối đa những điều tuyệt vời mà AI đem lại, song chúng ta cần duy trì thói quen chủ động tư duy, chủ động suy nghĩ về hướng đi của mình trước khi tìm đến AI. Có lẽ, đây là một trong những điều quan trọng nhất mà các nhà trường phải định hướng cho học sinh, sinh viên để các bạn trẻ rèn luyện tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, tinh thần trách nhiệm bên cạnh việc hướng dẫn kỹ năng sử dụng AI. Mỗi gia đình cần khuyến khích con em hòa mình vào thực tế cuộc sống, giảm bớt thời gian và sự lệ thuộc vào thiết bị công nghệ cao, không gian ảo. Các cơ quan quản lý, đơn vị, doanh nghiệp cần xây dựng những quy định theo hướng công nghệ và AI phục vụ lợi ích con người, không xâm phạm quyền riêng tư, an toàn của người sử dụng.

AI là một công nghệ đột phá của lịch sử nhưng rất cần được xây dựng trở thành người bạn đồng hành hỗ trợ con người chủ động hơn, thông minh hơn và nhân văn hơn. Mỗi người sẽ khẳng định giá trị đột phá của AI, lợi ích to lớn mà AI đem lại thông qua cách lựa chọn, sử dụng AI trong công việc và cuộc sống hằng ngày. Con người phải là chủ nhân chứ không thể là “cái bóng” của chính công nghệ do mình tạo ra…